Υπάρχουν άνθρωποι που λένε «συγγνώμη» σχεδόν πριν ακόμη μιλήσουν. Ζητούν συγγνώμη όταν κάνουν μια ερώτηση, όταν ζητούν τον λογαριασμό σε ένα εστιατόριο, όταν εκφράζουν μια διαφορετική άποψη, ή ακόμη και όταν χρειάζονται κάτι από τους άλλους.
- Έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση της συγγνώμης, αν και μπορεί να εκληφθεί ως ευγένεια, ταυτόχρονα δημιουργεί την εντύπωση χαμηλότερης ικανότητας και αυτοπεποίθησης, υπονομεύοντας την εικόνα του ατόμου στον κοινωνικό του περίγυρο.
- Τα άτομα που απολογούνται διαρκώς έχουν χαμηλότερο όριο για το τι θεωρούν προσβλητικό. Αντιλαμβάνονται ως προβληματικές καταστάσεις που για τους περισσότερους είναι φυσιολογικές, μετατρέποντας απλές ερωτήσεις σε αφορμές για συγγνώμη.
- Η συνεχής απολογία λειτουργεί συχνά ως ένας αυτόματος μηχανισμός άμυνας για την πρόληψη της απόρριψης. Το άτομο απολογείται προκαταβολικά, ελπίζοντας να αποτρέψει πιθανές αρνητικές αντιδράσεις από τους γύρω του.
- Η αλλαγή της έκφρασης, αντικαθιστώντας το «συγγνώμη» με φράσεις όπως «ευχαριστώ» ή με μια ευθεία ερώτηση, διατηρεί την ευγένεια χωρίς να μειώνει το άτομο. Το μήνυμα μετατοπίζεται από την ενοχή στην αναγνώριση.
Με την πρώτη ματιά, η συμπεριφορά αυτή μοιάζει με ένδειξη καλής ανατροφής και ευγένειας. Η ψυχολογία, όμως, υποδεικνύει ότι όταν η συγγνώμη γίνεται αυτόματη αντίδραση ακόμη και χωρίς να έχει προηγηθεί κάποιο πραγματικό λάθος, μπορεί να συνδέεται με ανασφάλεια, χαμηλή αυτοπεποίθηση και φόβο απόρριψης.
Το να ζητά κάποιος συγγνώμη όταν έχει πράγματι κάνει κάτι που ενόχλησε ή έβλαψε έναν άλλον άνθρωπο είναι φυσιολογικό. Το ζήτημα αρχίζει όταν αισθάνεται ότι πρέπει να απολογείται απλώς και μόνο επειδή εκφράζει μια ανάγκη, καταλαμβάνει χώρο ή ζητά την προσοχή.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Personality and Social Psychology Bulletin εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι άλλοι ανθρώπους που ζητούν συχνά συγγνώμη. Τα αποτελέσματα έδειξαν μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: τα άτομα που απολογούνταν συχνά μπορούσαν να θεωρούνται πιο ζεστά και ευγενικά, αλλά ταυτόχρονα αξιολογούνταν ως λιγότερο ικανά.
Με άλλα λόγια, μια συμπεριφορά που έχει ως στόχο να δείξει σεβασμό και διακριτικότητα μπορεί τελικά να δημιουργεί στους άλλους την εντύπωση ότι το άτομο δεν έχει αρκετή αυτοπεποίθηση.
Όταν το «συγγνώμη» βγαίνει αυτόματα
Μια ακόμη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Psychological Science, εξέτασε για σχεδόν δύο εβδομάδες τις προσβολές και τις απολογίες των συμμετεχόντων. Οι συμμετέχοντες ζητούσαν συγγνώμη για μεγάλο ποσοστό των περιστατικών που θεωρούσαν προσβλητικά. Η ενδιαφέρουσα διαφορά δεν βρισκόταν τόσο στο πόσο συχνά απολογούνταν, αλλά στο τι θεωρούσαν ότι αποτελεί λόγο για συγγνώμη.
Όσοι είχαν την τάση να ζητούν συνεχώς συγγνώμη φαίνεται ότι είχαν χαμηλότερο όριο: μπορούσαν να αντιλαμβάνονται ως ενόχληση ή παράπτωμα καταστάσεις που άλλοι άνθρωποι δεν θεωρούσαν καν προβληματικές.
Έτσι, μια απλή ερώτηση μπορεί να μετατραπεί εσωτερικά σε «συγγνώμη που σε ενοχλώ», μια καθυστέρηση σε «συγγνώμη που άργησα» και μια διαφορετική άποψη σε «συγγνώμη, αλλά εγώ πιστεύω...».
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συνεχής απολογία μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος πρόληψης της απόρριψης. Ένα άτομο που έχει μάθει ότι τα λάθη, οι ανάγκες ή οι διαφωνίες προκαλούν έντονη αντίδραση από τους γύρω του μπορεί να αρχίσει να απολογείται πριν καν υπάρξει πρόβλημα.
Έτσι, το «συγγνώμη» λειτουργεί σαν μια μορφή προστασίας: «Αναγνωρίζω ήδη ότι μπορεί να σε ενοχλώ, άρα ίσως δεν χρειαστεί να θυμώσεις μαζί μου».
Αυτός ο μηχανισμός μπορεί να γίνει τόσο αυτόματος ώστε το άτομο να μην αντιλαμβάνεται καν πόσο συχνά απολογείται.
Η διαφορά ανάμεσα στην ευγένεια και την ανασφάλεια
Δεν σημαίνει, φυσικά, ότι κάθε άνθρωπος που λέει συχνά «συγγνώμη» έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση ή αντιμετωπίζει κάποιο ψυχολογικό πρόβλημα. Η συχνότητα των απολογιών από μόνη της δεν αποτελεί διάγνωση. Το σημαντικό είναι τι κρύβεται πίσω από αυτές.
Αν κάποιος ζητά συγγνώμη επειδή πράγματι έκανε ένα λάθος, πρόκειται για φυσιολογική κοινωνική συμπεριφορά. Αν όμως απολογείται επειδή θέλει να εκφράσει μια ανάγκη, να κάνει μια ερώτηση, να διαφωνήσει ή απλώς να ζητήσει κάτι που δικαιούται, μπορεί να υπάρχει ένας βαθύτερος φόβος ότι θα ενοχλήσει ή θα απορριφθεί.
Μια μικρή αλλαγή στον τρόπο έκφρασης
Η προσπάθεια να περιοριστούν οι απολογίες δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την ευγένεια. Αντί για «συγγνώμη που σε καθυστέρησα», για παράδειγμα, μπορεί να ειπωθεί «ευχαριστώ που περίμενες». Αντί για «συγγνώμη που σε ενοχλώ», μπορεί να χρησιμοποιηθεί το «έχεις λίγο χρόνο να σε ρωτήσω κάτι;».
Η διαφορά είναι μικρή, αλλά το μήνυμα αλλάζει. Στην πρώτη περίπτωση, το άτομο ξεκινά θεωρώντας ότι έχει ήδη κάνει κάτι λάθος. Στη δεύτερη, αναγνωρίζει απλώς ότι ο άλλος έχει τον δικό του χρόνο και τα δικά του όρια.
Τελικά, η ευγένεια δεν απαιτεί να μειώνουμε συνεχώς τον εαυτό μας. Η πραγματική συγγνώμη έχει αξία όταν υπάρχει κάτι για το οποίο πρέπει να απολογηθούμε. Όταν όμως το «συγγνώμη» προηγείται σχεδόν κάθε ανάγκης, άποψης ή παρουσίας μας, ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε αν ζητάμε πραγματικά συγχώρεση, ή απλώς επιβεβαίωση ότι έχουμε το δικαίωμα να υπάρχουμε και να εκφραζόμαστε.