Έχετε παρατηρήσει ποτέ ότι κάποιος που βρίσκεται δίπλα σας χαμηλώνει ξαφνικά τη φωνή του και, λίγο αργότερα, κάνετε ακριβώς το ίδιο;
Μπορεί να συμβεί σε μια βιβλιοθήκη, σε έναν χώρο εργασίας, σε μια αίθουσα αναμονής ή ακόμη και σε ένα εστιατόριο. Ο συνομιλητής αρχίζει να μιλά πιο σιγά και, σχεδόν αυτόματα, προσαρμόζουμε και εμείς την ένταση της φωνής μας, χωρίς να έχουμε πάρει συνειδητά την απόφαση να το κάνουμε.
Σύμφωνα με την ψυχολογία, μια τέτοια αντίδραση μπορεί να συνδέεται με έναν συνδυασμό κοινωνικών σημάτων, φωνητικής προσαρμογής και ασυνείδητης μίμησης. Η αλλαγή στη φωνή του άλλου λειτουργεί ως πληροφορία για το πώς διαμορφώνεται η συγκεκριμένη κοινωνική στιγμή και ο εγκέφαλός μας μπορεί να προσαρμόσει ανάλογα τη δική μας συμπεριφορά.
Όταν η φωνή του άλλου γίνεται «σήμα»
Η ανθρώπινη επικοινωνία δεν περιορίζεται στις λέξεις. Κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης αντιλαμβανόμαστε συνεχώς τον τόνο, την ένταση και τον ρυθμό της φωνής, τις παύσεις, τις εκφράσεις του προσώπου και τη γενικότερη ατμόσφαιρα.
Έτσι, όταν κάποιος ξαφνικά χαμηλώσει τη φωνή του, ο εγκέφαλός μας μπορεί να αναζητήσει αυτόματα μια εξήγηση. Ίσως πρόκειται για κάτι προσωπικό. Ίσως δεν θέλει να τον ακούσουν οι γύρω. Ίσως ο χώρος απαιτεί ησυχία. Ή μπορεί απλώς να έχει αλλάξει η συναισθηματική κατάσταση της συζήτησης.
Χωρίς να χρειάζεται να αναλύσουμε συνειδητά τι συμβαίνει, μπορεί να προσαρμόσουμε και εμείς τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε.
Τι είναι η «φωνητική προσαρμογή»
Ένας από τους βασικούς όρους που χρησιμοποιούνται για να περιγραφεί αυτή η συμπεριφορά είναι η Communication Accommodation Theory (CAT), που αναπτύχθηκε από τον ψυχολόγο Howard Giles και τους συνεργάτες του.
Η θεωρία εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι τροποποιούν την επικοινωνία τους κατά τη διάρκεια μιας κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Η προσαρμογή μπορεί να αφορά την προφορά, το λεξιλόγιο, τον ρυθμό της ομιλίας αλλά και χαρακτηριστικά της φωνής.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνομιλητές συγκλίνουν, δηλαδή γίνονται σταδιακά περισσότερο όμοιοι στον τρόπο επικοινωνίας. Σε άλλες, συμβαίνει το αντίθετο: οι άνθρωποι μπορεί να τονίζουν τις διαφορές τους.
Επομένως, όταν ένας άνθρωπος χαμηλώνει τη φωνή του και ο συνομιλητής του κάνει το ίδιο, η συμπεριφορά μπορεί να αποτελεί μια μορφή φωνητικής προσαρμογής.
Το «φαινόμενο του χαμαιλέοντα»
Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι η προσαρμογή δεν χρειάζεται να είναι σκόπιμη. Αν κάποιος σκύψει προς το μέρος μας και αρχίσει να μιλά χαμηλόφωνα, είναι πιθανό να μειώσουμε και εμείς την ένταση της φωνής μας χωρίς να σκεφτούμε «τώρα πρέπει να μιλήσω πιο σιγά». Η αλλαγή μπορεί να πραγματοποιηθεί σχεδόν παράλληλα με την αντίληψη του κοινωνικού σήματος.
Αυτό συνδέεται και με το γνωστό «φαινόμενο του χαμαιλέοντα», έναν όρο που χρησιμοποιήθηκε από τους Tanya Chartrand και John Bargh για να περιγράψει την ασυνείδητη μίμηση συμπεριφορών άλλων ανθρώπων κατά τη διάρκεια κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Στην κλασική τους έρευνα, οι συμμετέχοντες μπορούσαν να μιμηθούν ασυνείδητα στοιχεία της συμπεριφοράς ενός άλλου ατόμου.
Η φωνή μπορεί να συγχρονιστεί
Η προσαρμογή δεν αφορά μόνο το πόσο δυνατά μιλάμε. Έρευνα για τον συγχρονισμό της συνομιλίας (conversational entrainment) έχει εξετάσει το πώς οι άνθρωποι τείνουν να συντονίζουν διάφορα χαρακτηριστικά της ομιλίας τους κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης.
Ο ρυθμός, οι παύσεις, η προφορά και άλλα χαρακτηριστικά της φωνής μπορούν να παρουσιάσουν μεγαλύτερη ομοιότητα μεταξύ των συνομιλητών. Μελέτες έχουν εξετάσει ακόμη και τη σύγκλιση στην ένταση της φωνής.
Με άλλα λόγια, η συνομιλία δεν είναι μια διαδικασία όπου ο ένας μιλά και ο άλλος απλώς ακούει. Οι δύο πλευρές προσαρμόζονται συνεχώς η μία στην άλλη.
Μία πιθανή εξήγηση τού γιατί παρατηρείται αυτό το φαινόμενο, είναι ότι η προσαρμογή βοηθά την επικοινωνία να γίνει πιο ομαλή και φυσική. Όταν δύο άνθρωποι μιλούν με παρόμοιο ρυθμό και ένταση, η αλληλεπίδραση μπορεί να γίνεται ευκολότερη. Η ασυνείδητη μίμηση έχει επίσης συνδεθεί ερευνητικά με κοινωνικές επιδράσεις, όπως μεγαλύτερη αίσθηση οικειότητας και πιο ομαλή αλληλεπίδραση.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που κάποιος χαμηλώνει τη φωνή του προσπαθεί να μας κάνει να τον συμπαθήσουμε, ή ότι εμείς τον μιμούμαστε για να τον προσεγγίσουμε κοινωνικά. Σημαίνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στα κοινωνικά ερεθίσματα και μπορεί να προσαρμόζει τη συμπεριφορά μας χωρίς να χρειάζεται συνειδητή σκέψη.
Σημάδι κοινωνικής συμπεριφοράς
Το ίδιο χαμήλωμα της φωνής μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το περιβάλλον. Σε μια βιβλιοθήκη μπορεί να σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε τους κανόνες του χώρου. Σε μια προσωπική συζήτηση μπορεί να υποδηλώνει ότι το θέμα είναι εμπιστευτικό. Σε μια έντονα φορτισμένη συζήτηση μπορεί να αποτελεί ένδειξη αλλαγής της συναισθηματικής ατμόσφαιρας.
Γι' αυτό και οι ειδικοί δεν αντιμετωπίζουν την προσαρμογή ως έναν απόλυτο κανόνα. Η Communication Accommodation Theory αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι άλλοτε συγκλίνουν και άλλοτε αποκλίνουν από τον τρόπο επικοινωνίας των άλλων, ανάλογα με τη σχέση, το περιβάλλον και τους κοινωνικούς στόχους της αλληλεπίδρασης.
Τελικά, το γεγονός ότι μπορεί να χαμηλώσουμε τη φωνή μας επειδή το έκανε κάποιος άλλος δεν είναι απλώς μια περίεργη συνήθεια. Μπορεί να αποτελεί ένα μικρό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο προσαρμοζόμαστε συνεχώς στο κοινωνικό περιβάλλον.
Την επόμενη φορά που ο συνομιλητής σας θα αρχίσει να μιλά πιο σιγά και θα διαπιστώσετε ότι, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, έχετε κάνει το ίδιο, ίσως δεν πρόκειται για σύμπτωση. Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε μπορεί να αλλάζει καθώς ο εγκέφαλός μας «διαβάζει» το περιβάλλον και συντονίζεται με τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας.