Η επιστήμη έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο τις τελευταίες δεκαετίες, προσφέροντας νέες δυνατότητες για καλύτερη υγεία και μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής στην νέα τάση της εποχής που αποκαλούμε «αντιγήρανση».
Γύρω από αυτήν μοιάζει να ναπτύσσεται μια τεράστια βιομηχανία που υπόσχεται τη διατήρηση της νεότητας.
Από καλλυντικά με «επιστημονικά αποδεδειγμένες» φόρμουλες και συμπληρώματα διατροφής μέχρι φάρμακα, βιοτεχνολογικές θεραπείες και ακριβές αισθητικές επεμβάσεις, η αγορά της αντιγήρανσης γνωρίζει πρωτοφανή άνθηση.
Πίσω από τις εντυπωσιακές υποσχέσεις, ωστόσο, αρκετοίπροειδοποιούν ότι η σύγχρονη κουλτούρα της μακροζωίας δεν αποτελεί απλώς μια προσπάθεια βελτίωσης της υγείας. Αντίθετα, υποστηρίζουν ότι συχνά αναπαράγει μια βαθιά ριζωμένη προκατάληψη απέναντι στο γήρας.
Η κοινωνική πίεση να δείχνουμε πάντα νέοι
Η πίεση αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη σε πολλές κοινωνίες. Άνθρωποι μέσης ηλικίας παραδέχονται ότι, ακόμη και όταν γνωρίζουν πως τα πρότυπα ομορφιάς είναι υπερβολικά, δυσκολεύονται να τα αγνοήσουν.
Η ανθρωπολόγος Sarah Lamb, που μελετά εδώ και χρόνια τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη γήρανση, διαπιστώνει ότι πολλοί αντιμετωπίζουν τον εαυτό τους σαν να έχει «παγώσει» σε μια ηλικία περίπου 35 έως 40 ετών, σύμφωνα με ένα αναλυτικό ρεπορτάζ της βρετανικής «Guardian», επί του θέματος.
Σύμφωνα με την Lamb, έχει επικρατήσει η ιδέα της «επιτυχημένης γήρανσης», η οποία ουσιαστικά δημιουργεί δύο κατηγορίες ανθρώπων. Από την μία είναι αυτοί που καταφέρνουν να γερνούν «σωστά» και από την άλλη, αυτοί που έχουν «αποτύχει».
Από τον σεβασμό στους ηλικιωμένους στη λατρεία της νεότητας
Η σημερινή αντίληψη απέχει σημαντικά από εκείνη προηγούμενων αιώνων. Κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, όταν οι άνθρωποι που ξεπερνούσαν τα 65 χρόνια ήταν ελάχιστοι, η μεγάλη ηλικία συνδεόταν με σοφία, εμπειρία και κοινωνικό κύρος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι άνθρωποι δήλωναν μεγαλύτερη ηλικία από την πραγματική τους προκειμένου να απολαμβάνουν περισσότερο σεβασμό.
Η εικόνα αυτή άρχισε να αλλάζει μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Σταδιακά δημιουργήθηκαν αρνητικά στερεότυπα για τους ηλικιωμένους, τα οποία ενισχύθηκαν ακόμη περισσότερο με την ανάπτυξη της σύγχρονης επιστήμης και της βιολογικής έρευνας γύρω από τη γήρανση, την αύξηση του προσδόκιμου ζωής στις σημερινές κοινωνίες.
Ουσιαστικά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο άρχισε να διαμορφώνεται η σύγχρονη βιομηχανία της αντιγήρανσης. Η ιδέα ότι κάποιος μπορεί να «γερνά σωστά» ή να καθυστερήσει σημαντικά τη φθορά του χρόνου άρχισε να αποκτά ολοένα μεγαλύτερη απήχηση.
Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση μετατοπίστηκε από την «αντιγήρανση» στη «μακροζωία». Μεγάλα ερευνητικά κέντρα και εταιρείες βιοτεχνολογίας επενδύουν δισεκατομμύρια δολάρια στην αναζήτηση τρόπων που θα επιβραδύνουν τις βιολογικές διεργασίες της γήρανσης.
Επιστήμονες εξετάζουν πώς μπορούν να παρατείνουν τα χρόνια υγιούς ζωής, το λεγόμενο healthspan, δηλαδή το διάστημα κατά το οποίο ένας άνθρωπος παραμένει λειτουργικός και απαλλαγμένος από σοβαρές ασθένειες.
«Εκ πρώτης όψεως, δεν υπάρχει τίποτα λάθος με την έννοια της μακροζωίας. Είναι απολύτως λογικό να θέλουμε να ζήσουμε όσο το δυνατόν καλύτερα, για όσο το δυνατόν περισσότερο. Ωστόσο, κατά καιρούς, οι σύγχρονοι υποστηρικτές της μακροζωίας συχνά δίνουν την εντύπωση ότι ο θάνατος είναι πλέον προαιρετικός», σημειώνει η επίσης ανθρωπολόγος και αρθρογράφος της Guardian Theresa MacPhail.
«Οι γκουρού της αντιγήρανσης έχουν μετατραπεί σε σύγχρονους αλχημιστές, αναζητώντας το επιστημονικό ελιξίριο της αιώνιας νεότητας. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν και ο Σι Τζινπίνγκ πιάστηκαν πέρυσι από ανοιχτό μικρόφωνο να μιλούν για την αθανασία σαν να ήταν αναπόφευκτη», αναφέρει χαρκατηριστικά στο εκτενές της άρθρο.
Η αγορά που κερδίζει από τον φόβο
Η οικονομική διάσταση του φαινομένου είναι τεράστια. Η παγκόσμια αγορά προϊόντων αντιγήρανσης αποτιμάται σε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια και συνεχίζει να αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς.
Τα τελευταία χρόνια πολλές εταιρείες σταμάτησαν να χρησιμοποιούν τον όρο «anti-ageing», επειδή θεωρήθηκε ότι στιγματίζει τη φυσική γήρανση. Στη θέση του εμφανίστηκαν νέοι όροι όπως «pro-ageing», «healthy ageing», «preventive ageing» ή «longevity».
Ωστόσο, σύμφωνα με την πολιτισμική αναλύτρια Jessica DeFino, στην πράξη άλλαξαν μόνο οι λέξεις και όχι η φιλοσοφία. Ο βασικός στόχος παραμένει ο να αντιμετωπίζεται κάθε ρυτίδα, κάθε λευκή τρίχα και κάθε αλλαγή του σώματος ως πρόβλημα που απαιτεί κάποια λύση. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένας ατέρμονος κύκλος κατανάλωσης, σημειώνεται χαρακτηριστικά.
Βασικό εργαλείο στην διαμόρφωση στάσης ζωής, στην σημερινή πραγματικότητα είναι οι εικόνες που κυριαρχούν στα κοινωνικά δίκτυα, οι οποίες ενισχύουν την ιδέα ότι η νεότητα αποτελεί προϋπόθεση επιτυχίας, ομορφιάς και κοινωνικής αποδοχής.
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται πλέον στους ανθρώπους μέσης ηλικίας. Όλο και περισσότεροι νέοι αγοράζουν προϊόντα κατά των ρυτίδων πριν ακόμη εμφανιστούν, ενώ έφηβοι και νεαροί ενήλικες χρησιμοποιούν εκφράσεις όπως «γέρασα» επειδή αισθάνονται κουρασμένοι ή ξεχνούν κάτι.
Οι ειδικοί θεωρούν ότι αυτή η προκατάληψη απέναντι στη γήρανση εμφανίζεται πλέον πολύ νωρίτερα από ό,τι συνέβαινε στις προηγούμενες γενιές.
«Η αντιγήρανση είναι αντίθετη προς την ίδια τη ζωή»
Παρά τις σημαντικές επιστημονικές εξελίξεις, αρκετοί ειδικοί υπογραμμίζουν ότι δεν πρέπει να συγχέουμε την υγιή γήρανση με την άρνηση της ηλικίας.
Η Sarah Lamb θεωρεί ότι η κοινωνία πρέπει να μάθει να αντιμετωπίζει τις φυσικές αλλαγές του χρόνου ως μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και όχι ως αποτυχία. Οι ρυτίδες, τα λευκά μαλλιά και οι αλλαγές στο σώμα μπορούν να θεωρηθούν σημάδια μιας ζωής γεμάτης εμπειρίες και όχι ελαττώματα που χρειάζονται διόρθωση.
Η εμμονή να αντιμετωπιστεί η γήρανση, σε μια κοινωνία που η καλή εμφάνιση και η ευεξία ταυτίζεται με την νεότητα, ενέχει σοβαρό κίνδυνο να οδηγεί του ανθρώπους -ακόμα και νέους -σε μια μόνιμη απογοήτευση και μια καταδικασμένη προσπάθεια να «νικηθεί» ο χρόνος. 'Ετσι όμως, δεν θα απολαμβάνεται στην πραγματικότητα η ίδια η ζωή στην εξέλιξή της, το αποτύπωμά της πάνω μας, με τα καλά του και τα κακά του, όπως είναι η συνολικά η πραγματικότητα, την οποία μπορούμε να αγκαλιάσουμε, να αντιμετωπίζουμε όπως είναι και όσο περνάει από το χέρι μας να την αλλάζουμε προς όφελός μας.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η διατύπωση της ψυχολόγου Ashley Lytle, η οποία συνοψίζει τη συζήτηση σε μία φράση: «Η αντιγήρανση είναι αντίθετη προς την ίδια τη ζωή».
Όπως επισημαίνει, η γήρανση ξεκινά από τη στιγμή που γεννιόμαστε. Στα πρώτα χρόνια της ζωής τη λέμε ανάπτυξη, αργότερα τη βαφτίζουμε γήρανση. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για την ίδια φυσική διαδικασία.