Ένας νέος ιδιοφυής μαθηματικός ήρθε στο φως, ωστόσο δεν θα λάβει κάποιο βραβείο καθώς πέθανε πριν από 1.000 χρόνια στην αυτοκρατορία των Μάγια.
- Αρχαιολόγοι αποκρυπτογράφησαν ένα θραύσμα κονιάματος ηλικίας 1.000 ετών, αποκαλύπτοντας μαθηματικό τύπο για τις τροχιές ουράνιων σωμάτων. Δίπλα βρέθηκε η υπογραφή του δημιουργού του, Sak Tahn Waax, του πρώτου γνωστού μαθηματικού της Μεσοαμερικής.
- Η ανακάλυψη έγινε το 2010 στην αρχαία πόλη Σουλτούν της Γουατεμάλας, όταν ερευνητές εντόπισαν έναν θάλαμο με τοιχογραφίες. Τα εγχάρακτα σύμβολα σε κονίαμα χρειάστηκαν πάνω από μία δεκαετία για να αποκωδικοποιηθούν από την επιστημονική ομάδα.
- Ο κώδικας αποδείχθηκε μια μορφή ουράνιας χρονολογίας που κατέγραφε τους πλανητικούς κύκλους. Ο μαθηματικός τύπος συνέδεε τις τροχιές του Άρη και της Αφροδίτης με το τελετουργικό ημερολόγιο των Μάγια, συνδυάζοντας επιστήμη και πολιτισμικούς συμβολισμούς.
- Ο τύπος παρουσιάζει ομοιότητες με τον μεταγενέστερο Κώδικα της Δρέσδης, υποδεικνύοντας ότι ίσως αποτελεί την αρχική πηγή. Παραμένει ασαφές αν ο Σακ Ταν Ουάξ ζούσε στον χώρο της ανακάλυψης ή αν το έργο του αντιγράφηκε.
Ήταν ήδη γνωστό ότι οι Μάγια κατείχαν προηγμένες μαθηματικές γνώσεις. Τα ημερολόγιά τους, για παράδειγμα, αποτυπώνουν μια βαθιά κατανόηση των αστρονομικών κύκλων, που απαιτούσε σύνθετους υπολογισμούς.
Ωστόσο, όπως συνέβη με μεγάλο μέρος της γηγενούς γνώσης που καταστράφηκε ή απαξιώθηκε κατά την ευρωπαϊκή κατάκτηση της Αμερικής, τα ονόματα αυτών των αρχαίων επιστημόνων θεωρούνταν χαμένα για πάντα στην Ιστορία, σε αντίθεση με τους ευρύτερα αναγνωρισμένους συναδέλφους τους από την αρχαία Ελλάδα, τη Μεσοποταμία και την Κίνα.
Ο μαθηματικός των Μάγια που κατέγραφε τα ουράνια σώματα
Τα δεδομένα αυτά ανατράπηκαν. Σε νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Antiquity», αρχαιολόγοι κατάφεραν να αποκρυπτογραφήσουν ένα μυστηριώδες θραύσμα κονιάματος, ηλικίας τουλάχιστον 1.000 ετών. Τα σύμβολά του αναπαριστούν έναν μαθηματικό τύπο που συσχετίζει τις τροχιές των ουράνιων σωμάτων στον ουρανό. Δίπλα στον τύπο, ιερογλυφικά αποκαλύπτουν την υπογραφή Sak Tahn Waax, ένα ανδρικό όνομα των Μάγια που μεταφράζεται ως «Αλεπού με Λευκό Στήθος».
«Πιστεύω ότι ήταν η απόλυτη στιγμή θριάμβου του» δηλώνει η Χέδερ Χερστ, αρχαιολόγος στο Skidmore College και επικεφαλής της μελέτης. «Ήθελε να πει: "Ορίστε η κορυφαία μαθηματική μου ανακάλυψη!"».
Ο Sak Tahn Waax είναι ο πρώτος μαθηματικός της Μεσοαμερικής που ταυτοποιείται με το όνομά του.
Μια τυχαία ανακάλυψη στα ερείπια της ζούγκλας
Η ιστορία της ανακάλυψης ξεκινά το 2010, κατά τη διάρκεια ανασκαφών στην αρχαία πόλη Σουλτούν της Γουατεμάλας, ένα κάποτε πολυσύχναστο κέντρο που αργότερα καλύφθηκε από τη ζούγκλα. Ένας από τους συναδέλφους τής Χερστ εντόπισε τυχαία μια τρύπα που είχαν ανοίξει αρχαιοκάπηλοι, η οποία αποκάλυπτε μέρος μιας τοιχογραφίας. Η ερευνητική ομάδα συνέχισε τις εργασίες, φέρνοντας στο φως έναν μεγάλο θάλαμο με τοίχους καλυμμένους από τοιχογραφίες.
Σε έναν από τους τοίχους, οι ερευνητές παρατήρησαν αρχικά κάποια σημάδια που έμοιαζαν με λάσπη ή υπολείμματα. Μια προσεκτικότερη ματιά, ωστόσο, αποκάλυψε λεπτά στρώματα κονιάματος με παράξενα εγχάρακτα σύμβολα. Αν και η αποκρυπτογράφηση δεν ήταν άμεση, η ομάδα δεν τα ξέχασε· για περισσότερο από μία δεκαετία, η Χερστ και οι συνεργάτες της προσπαθούσαν να λύσουν το μυστήριο στον ελεύθερο χρόνο τους.
«Φαινόταν απλώς σαν ένας σωρός αριθμών και ημερομηνιών», θυμάται η ίδια. «Χρειάστηκε χρόνος για να σπάσουμε τον κώδικα».
Σπάζοντας τον κώδικα των άστρων
Τη λύση έδωσε τελικά ο συνάδελφός της Φράνκο Ντ. Ρόσι, αρχαιολόγος στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο Μασαχουσέτης. Ο Ρόσι απέδειξε ότι οι σημειώσεις στο κονίαμα αποτελούσαν μια μορφή ουράνιας χρονολογίας. Η ομάδα ανασυνέθεσε τον τρόπο με τον οποίο τα σύμβολα κατέγραφαν τον χρόνο που χρειάζονταν πλανήτες όπως ο Άρης και η Αφροδίτη για να επιστρέψουν στην ίδια θέση σε σχέση με τον Ήλιο.
Οι χαράξεις συνέδεαν όλους αυτούς τους κύκλους σε έναν ενιαίο μαθηματικό τύπο, ακριβώς δίπλα στην υπογραφή του δημιουργού. «Έπαιζε με εντυπωσιακές συμπτώσεις, όπως τα ελάχιστα κοινά πολλαπλάσια, ενσωματώνοντάς τες στο τελετουργικό ημερολόγιο των 260 ημερών», εξηγεί η Χερστ.
«Αυτό το κείμενο είναι μοναδικό, καθώς συνδυάζει τόσους πολλούς κύκλους σε μία μόνο πρόταση με εξαιρετική ρητορική συμμετρία» επισημαίνει ο Οσβάλντο Τσιντσίγια, ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. Αυτές οι συμμετρίες συνδύαζαν τις επιστημονικές παρατηρήσεις για τις κινήσεις των πλανητών με συμβολικούς αριθμούς της κουλτούρας των Μάγια.
Πέρα από τη μαθηματική δεινότητα, ο Τσιντσίγια τονίζει ότι η ταυτοποίηση του δημιουργού αλλάζει τα πάντα: «Δεν πρόκειται απλώς για μια θεωρητική άσκηση, αλλά για το έργο ενός συγκεκριμένου ανθρώπου, η γνώση του οποίου κρίθηκε άξια καταγραφής. Προσθέτει μια προσωπική διάσταση στους υπολογισμούς».
Η σύνδεση με τον Κώδικα της Δρέσδης
Η Γκαμπριέλ Βέιλ, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Τσάπελ Χιλ, προσθέτει ότι ο τύπος παρουσιάζει ομοιότητες με το περιεχόμενο του μεταγενέστερου Κώδικα της Δρέσδης, ενός από τα παλαιότερα σωζόμενα κείμενα των Μάγια. «Ίσως αυτή η ανακάλυψη να αποτελεί την αρχική πηγή για κάποιες από τις ιδέες που καταγράφηκαν στον Κώδικα», σημειώνει.
Τα ερωτήματα παραμένουν πολλά. Ο θάλαμος με τις τοιχογραφίες στο Σουλτούν εικάζεται ότι ήταν μέρος της κατοικίας μιας οικογένειας τεχνιτών ή μιας συντεχνίας γραφέων. Ωστόσο, δεν είναι σαφές αν ο ίδιος ο Σακ Ταν Ουάξ ζούσε εκεί ή αν κάποιος άλλος απλώς αντέγραψε τη διάσημη φόρμουλά του.
Η Χερστ ελπίζει ότι η μελέτη των υπόλοιπων θραυσμάτων κονιάματος -τα οποία φέρουν διαφορετικούς γραφικούς χαρακτήρες- και οι περαιτέρω ανασκαφές θα ρίξουν περισσότερο φως στην υπόθεση.
«Στο μέλλον ίσως μάθουμε πολύ περισσότερα για αυτόν τον σοφό αστρονόμο», καταλήγει η Βέιλ. «Και μόνο η σκέψη μού προκαλεί δέος».