Αν έχετε πιάσει τον εαυτό σας να αισθάνεται ικανοποίηση με την αποτυχία ενός άλλου ατόμου, μην βιαστείτε να νιώσετε ενοχές.
Οι περισσότεροι άνθρωποι αντιλαμβανόμαστε την καλοσύνη ως τον απόλυτο βαθμό αλτρουισμού, την κατάσταση όπου το άτομο χαίρεται με την επιτυχία των γύρων του και μοιράζεται την στενοχώρια τους όταν τα πράγματα δεν πάνε καλά.
Σύμφωνα με τον ιστότοπο «cuerpomente.com» η αλήθεια είναι αρκετά πιο σύνθετη από αυτή την απλουστευτική προσέγγιση, όπως εξηγούν ειδικοί. Δεν υπάρχει τίποτα κακό ή αφύσικο στο να νιώσουμε καλά με μια αποτυχία ενός γνωστού μας, αρκεί να πληρούμε μία προϋπόθεση.
Είναι πιο συνηθισμένο από όσο ίσως νομίζετε
Γιατί νιώθουμε ευχαρίστηση όταν βλέπουμε κάποιον να αποτυγχάνει; Μήπως είμαστε μικροί ψυχοπαθείς; Η Λετίσια Μαρτίν Εντζούτο, ψυχολόγος και διευθύντρια του ομώνυμου Κέντρου Ψυχολογίας, απάντησε στο ερώτημα μιλώντας στο ισπανόφωνο περιοδικό cuerpomente.com.
«Το να νιώθεις λίγη ικανοποίηση όταν κάποιος άλλος αποτυγχάνει συχνά δημιουργεί δυσφορία και ενοχές», εξηγεί, «και πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι αυτή η αντίδραση τους κάνει αυτόματα εγωιστές ή σκληρούς». Αλλά αυτό δεν έχει καμία σχέση με τον εγωισμό. Είναι ένα ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο που σχετίζεται με «μια σύνθετη ανθρώπινη συναισθηματική αντίδραση που προκύπτει σε ορισμένα κοινωνικά και συναισθηματικά πλαίσια».
Το συναίσθημα είναι τόσο συνηθισμένο που έχει το δικό του όνομα στα γερμανικά. Με τη λέξη «schadenfreude» οι γερμανόφωνοι περιγράφουν την ευχαρίστηση που βιώνεται από τις δυσκολίες ή τις αποτυχίες ενός άλλου ατόμου.
«Αν και μπορεί να φαίνεται σαν ένα αρνητικό συναίσθημα», συνεχίζει η Εντζούτο, «στη θεραπεία βλέπουμε πώς αποτελεί μέρος του ανθρώπινου συναισθηματικού ρεπερτορίου και εμφανίζεται συχνότερα από ό,τι οι περισσότεροι είναι πρόθυμοι να παραδεχτούν».
Η βελτίωση του πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας
Αναζητώντας βαθύτερα τα αίτια αυτού του συναισθήματος, η ειδικός παραπέμπει πρωτίστως στην κοινωνική σύγκριση. «Έχουμε την τάση να αξιολογούμε τις ικανότητες, τα επιτεύγματα και την υπόστασή μας σε σχέση με τους γύρω μας», σημειώνει.
«Όταν κάποιος που θεωρούμε ως άτομο πιο επιτυχημένο από εμάς βιώνει αποτυχία, η απόσταση που νιώθαμε από αυτό το άτομο μπορεί προσωρινά να μειωθεί, δημιουργώντας μια αίσθηση ανακούφισης ή συναισθηματικής ισορροπίας».
Έτσι, η ικανοποίηση που νιώθουμε δεν πηγάζει από την ίδια την αποτυχία του άλλου ατόμου, αλλά από την αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε εμείς τον εαυτό μας μέσα από το τρίτο άτομο. Σε αυτή την περίπτωση νιώθουμε λίγο λιγότερο ανεπαρκείς. Η ευχαρίστηση προέρχεται από την αλλαγή των προσωπικών μας κριτηρίων σύγκρισης.
Αυτοεκτίμηση σε κίνδυνο
Φυσικά, η αυτοεκτίμηση παίζει επίσης θεμελιώδη ρόλο σε αυτό το ιδιόμορφο συναίσθημα. Η Ενζούτο εξηγεί ότι «όταν ένα άτομο περνάει στιγμές ανασφάλειας ή αισθάνεται ότι η αυτοεκτίμησή του απειλείται, τυχόν αποτυχία ενός ατόμου που θεωρεί αντίπαλο μπορεί να λειτουργήσει ως ένα είδος ψυχολογικής αντιστάθμισης».
Πρέπει βεβαίως να ξεκαθαρίσουμε ότι δεν μιλάμε για την κατάσταση όπου κάποιος εύχεται την αποτυχία του άλλου, αλλά το συναίσθημα που βιώνει αφού προκύψει αυτή η αποτυχία.
Μια υποκειμενική αποκατάσταση της δικαιοσύνης
Υπάρχει μία ακόμη παράμετρος στο θέμα. Όλοι ξέρουμε πως κάποιοι άνθρωποι φτάνουν σε θέσεις ισχύος ή λαμβάνουν αναγνώριση χωρίς απαραίτητα να το αξίζουν ή να έχουν κοπιάσει γι' αυτό. Όταν λοιπόν τέτοια άτομα αποτυγχάνουν, νιώθουμε μια μικρή ικανοποίηση που σχετίζεται με την αντίληψή μας περί δικαιοσύνης.
«Συχνά, η ευχαρίστηση για την αποτυχία των άλλων προκύπτει όταν πιστεύουμε ότι κάποιος έχει αποκτήσει προνόμια με άδικο τρόπο, έχει ενεργήσει αλαζονικά ή έχει λάβει άδικη αναγνώριση», εξηγεί η Ενζούτο. «Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αποτυχία μπορεί να ερμηνευτεί ως διόρθωση της ισορροπίας, δημιουργώντας ένα υποκειμενικό αίσθημα ικανοποίησης».
Πότε πρέπει όντως να ανησυχήσουμε για τον εαυτό μας
Το μόνο πράγμα που πρέπει να μας ανησυχεί, επισημαίνει η ειδικός, είναι «η ένταση και η συχνότητα αυτού του συναισθήματος». «Στους περισσότερους ανθρώπους, εμφανίζεται περιστασιακά και φευγαλέα. Όταν γίνεται μια συνεχής πηγή ικανοποίησης ή μια επαναλαμβανόμενη επιθυμία για τους άλλους να υποφέρουν, θα μπορούσε να αντανακλά βαθύτερες συναισθηματικές συγκρούσεις που σχετίζονται με την αυτοεκτίμηση, την ανασφάλεια ή τη διαπροσωπική εχθρότητα», καταλήγει.
Έτσι, αν νιώθετε λίγη χαρά όταν - σχετικά σπάνια - βλέπετε κάποιον άλλο να αποτυγχάνει, μην κρίνετε τον εαυτό σας πολύ αυστηρά. Είναι ένα απόλυτα ανθρώπινο συναίσθημα και δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είστε κακός άνθρωπος.