Νέες μελέτες δείχνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε και συμπεριφερόμαστε επηρεάζει όχι μόνο την ποιότητα της ζωής αλλά και τη διάρκεια.
- Μεγάλη διεθνής ανάλυση εξέτασε δεδομένα από μισό εκατομμύριο ανθρώπους, διερευνώντας τη σύνδεση των πέντε βασικών χαρακτηριστικών της προσωπικότητας με τον κίνδυνο πρόωρου θανάτου, στοχεύοντας στην ταυτοποίηση των πιο επιδραστικών παραγόντων.
- Η νευρωτικότητα, η τάση για έντονο άγχος και συναισθηματική αστάθεια, συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Αντίθετα, η ευσυνειδησία, που περιλαμβάνει αυτοπειθαρχία και οργάνωση, φάνηκε να μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο θνησιμότητας.
- Η σύνδεση προσωπικότητας και υγείας εξηγείται από πολλαπλούς μηχανισμούς. Η προσωπικότητα επηρεάζει καθημερινές συνήθειες, όπως το κάπνισμα ή η άσκηση, ενώ συνδέεται και με βιολογικούς δείκτες, όπως η χρόνια φλεγμονή και η καρδιαγγειακή λειτουργία.
- Η σύγχρονη ψυχολογία αποκαλύπτει ότι η προσωπικότητα δεν είναι αμετάβλητη. Χαρακτηριστικά της μπορούν να εξελιχθούν μέσω εμπειριών, ψυχοθεραπείας ή συνειδητών αλλαγών, υποδεικνύοντας ότι η αρνητική προδιάθεση δεν αποτελεί προκαθορισμένη μοίρα για την υγεία.
Μπορεί η προσωπικότητά μας να επηρεάσει το πόσο θα ζήσουμε; Για δεκαετίες η επιστημονική κοινότητα εστίαζε κυρίως σε παράγοντες όπως η διατροφή, η άσκηση, το κάπνισμα ή η κληρονομικότητα όταν επιχειρούσε να εξηγήσει γιατί κάποιοι άνθρωποι ζουν περισσότερο από άλλους. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η ψυχολογία αποκτά ολοένα σημαντικότερο ρόλο στη συζήτηση, καθώς νέες μελέτες δείχνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε ίσως επηρεάζει όχι μόνο την ποιότητα της ζωής μας αλλά και τη διάρκειά της.
Αφορμή για το νέο ενδιαφέρον αποτέλεσε μια μεγάλη διεθνής ανάλυση δεδομένων, στην οποία οι επιστήμονες εξέτασαν πληροφορίες από περισσότερους από μισό εκατομμύριο ανθρώπους σε διαφορετικές ηπείρους, καλύπτοντας συνολικά σχεδόν έξι εκατομμύρια ανθρωποέτη παρακολούθησης και περισσότερους από 40.000 θανάτους. Στόχος τους ήταν να διαπιστώσουν εάν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας σχετίζονται με τον κίνδυνο πρόωρου θανάτου και, αν ναι, ποια από αυτά φαίνεται να ασκούν τη μεγαλύτερη επιρροή.
Η έρευνα βασίστηκε στο μοντέλο των «Μεγάλων Πέντε»
Η έρευνα βασίστηκε στο γνωστό μοντέλο των «Μεγάλων Πέντε» χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, το οποίο χρησιμοποιείται ευρέως στη σύγχρονη Ψυχολογία. Πρόκειται για τη νευρωτικότητα, την εξωστρέφεια, την ευσυνειδησία, τη δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες και τη συνεργατικότητα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δεν έχουν όλα τα χαρακτηριστικά την ίδια σημασία όταν εξετάζεται η μακροχρόνια υγεία.
Η νευρωτικότητα, δηλαδή η τάση ενός ανθρώπου να βιώνει έντονο άγχος, ανασφάλεια, ανησυχία ή συναισθηματική αστάθεια, ήταν εκείνη που συνδέθηκε περισσότερο με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου. Η σχέση αυτή εμφανίστηκε εντονότερη στις νεότερες ηλικίες, γεγονός που υποδηλώνει ότι η χρόνια ψυχολογική επιβάρυνση ίσως ασκεί σωρευτικές επιδράσεις στον οργανισμό για πολλά χρόνια.
Γιατί οι ευσυνείδητοι άνθρωποι φαίνεται να ζουν περισσότερο
Στον αντίποδα βρέθηκε η ευσυνειδησία. Άνθρωποι που οργανώνουν καλύτερα την καθημερινότητά τους, τηρούν πρόγραμμα, αναλαμβάνουν ευθύνες και εμφανίζουν μεγαλύτερη αυτοπειθαρχία φαίνεται ότι έχουν μικρότερο κίνδυνο θνησιμότητας. Η διαπίστωση αυτή δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη στους ειδικούς, καθώς η συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων είναι πιθανότερο να ακολουθεί τις ιατρικές οδηγίες, να πραγματοποιεί προληπτικές εξετάσεις, να διατηρεί υγιεινές συνήθειες και να αποφεύγει συμπεριφορές υψηλού κινδύνου.
Ενδιαφέρον παρουσίασε και η εξωστρέφεια. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, τα πιο κοινωνικά και δραστήρια άτομα εμφάνιζαν επίσης χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου, όμως το εύρημα αυτό παρατηρήθηκε κυρίως σε πληθυσμούς της Αυστραλίας και της Βόρειας Αμερικής. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι το φαινόμενο ίσως δεν οφείλεται αποκλειστικά στην προσωπικότητα, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία ανταμείβει συγκεκριμένες συμπεριφορές. Σε περισσότερο ατομικιστικές κοινωνίες, η κοινωνικότητα μπορεί να διευκολύνει την επαγγελματική εξέλιξη, να ενισχύει τα κοινωνικά δίκτυα και να λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στην απομόνωση.
Αντίθετα, η δεκτικότητα σε νέες εμπειρίες και η συνεργατικότητα δεν φάνηκε να συνδέονται με σημαντικές διαφοροποιήσεις στον κίνδυνο θνησιμότητας, στοιχείο που υποδηλώνει ότι ορισμένες πτυχές της προσωπικότητας επηρεάζουν περισσότερο την καθημερινή λειτουργικότητα παρά τη βιολογική εξέλιξη της υγείας.
«Η εργασία μάς δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε δεν συνδέεται μόνο με την ικανοποίηση από τη ζωή και τις κοινωνικές σχέσεις, αλλά και με το πόσο ζούμε», δήλωσε η συντάκτρια της μελέτης, ψυχολόγος Μέιρ ΜακΓκίχαν του Πανεπιστημίου του Λίμερικ.
Η ίδια υπογράμμισε ακόμη ότι το μέγεθος της επίδρασης ορισμένων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας είναι συγκρίσιμο με άλλους γνωστούς παράγοντες δημόσιας υγείας, όπως η κοινωνικοοικονομική κατάσταση. Με άλλα λόγια, η προσωπικότητα δεν αποτελεί μια απλή ψυχολογική λεπτομέρεια, αλλά ενδέχεται να έχει μετρήσιμες συνέπειες στη σωματική υγεία.
Από το άγχος στην αυτοπειθαρχία
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η σύνδεση αυτή πιθανότατα εξηγείται μέσα από πολλαπλούς μηχανισμούς. Η προσωπικότητα επηρεάζει τις καθημερινές επιλογές, από το αν κάποιος καπνίζει ή γυμνάζεται μέχρι το πόσο συστηματικά κοιμάται, ακολουθεί ισορροπημένη διατροφή ή επισκέπτεται τον γιατρό για προληπτικούς ελέγχους. Παράλληλα, ολοένα περισσότερες έρευνες συνδέουν ορισμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας με βιολογικούς δείκτες, όπως η χρόνια φλεγμονή, η ορμονική ισορροπία και η καρδιαγγειακή λειτουργία.
Μάλιστα, όταν οι ερευνητές συνυπολόγισαν παράγοντες όπως το κάπνισμα και η καρδιαγγειακή υγεία, μέρος της σχέσης ανάμεσα στη νευρωτικότητα και τον κίνδυνο θανάτου αποδυναμώθηκε, γεγονός που δείχνει ότι η προσωπικότητα επηρεάζει συχνά την υγεία έμμεσα, μέσα από τις συνήθειες που αναπτύσσει κάθε άνθρωπος.
Η μελέτη έχει και περιορισμούς. Τα περισσότερα δεδομένα προέρχονταν από χώρες υψηλού εισοδήματος, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, ευρωπαϊκά κράτη, η Βόρεια Αμερική, η Αυστραλία και η Ιαπωνία, ενώ απουσίαζαν πληθυσμοί από την Αφρική, τη Νότια Αμερική και μεγάλο μέρος της Ασίας. Αυτό σημαίνει ότι απαιτούνται νέες έρευνες σε διαφορετικά πολιτισμικά και κοινωνικά περιβάλλοντα, ώστε να διαπιστωθεί κατά πόσο τα ίδια ευρήματα ισχύουν σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ένα από τα πιο αισιόδοξα μηνύματα που προκύπτουν από τη σύγχρονη ψυχολογία είναι ότι η προσωπικότητα δεν θεωρείται πλέον απολύτως αμετάβλητη. Αν και ορισμένα χαρακτηριστικά παραμένουν σχετικά σταθερά στη διάρκεια της ζωής, αρκετές μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να εξελιχθούν μέσα από εμπειρίες, εκπαίδευση, ψυχοθεραπεία ή συνειδητές αλλαγές στον τρόπο ζωής.
Έτσι, ακόμη κι αν κάποιος αναγνωρίζει στον εαυτό του έντονη ανησυχία ή δυσκολία στη διαχείριση του άγχους, η εικόνα δεν είναι μοιραία ούτε προκαθορισμένη. Η προσωπικότητα μπορεί να αποτελεί έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα της υγείας, αλλά όχι τον μοναδικό ούτε τον αμετάβλητο.