Τρεις φυσικοί μελέτησαν ένα πρακτικό ερώτημα: πώς κινούνται οι άνθρωποι μέσα σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητείται να κρατούν αποστάσεις μεταξύ τους.
- Ερευνητές παρατήρησαν πως τα πλήθη σε κλειστούς χώρους αρχίζουν αυθόρμητα να περιστρέφονται αριστερόστροφα. Αρχικά υπέθεσαν ότι πρόκειται για μια «αναδυόμενη συμπεριφορά» που προκύπτει από αλληλεπιδράσεις των ατόμων μεταξύ τους ή με τον περιβάλλοντα χώρο.
- Διαδοχικά πειράματα απέκλεισαν εξωτερικούς παράγοντες. Ούτε η παρουσία τοίχων, ούτε οι πολιτισμικές συνήθειες, όπως η πλευρά οδήγησης, ούτε οι επίκτητες συμπεριφορές, όπως ο αθλητικός στίβος, εξηγούσαν την κίνηση του πλήθους.
- Η έρευνα στράφηκε στο άτομο, με εθελοντές να περπατούν ολομόναχοι σε μια αρένα. Η πλειονότητα κινήθηκε και πάλι αριστερόστροφα, αποδεικνύοντας ότι η τάση είναι ατομική και δεν αποτελεί προϊόν συλλογικής δυναμικής.
- Η ακριβής αιτία παραμένει άγνωστη, αν και πιθανολογούνται βιολογικές ασυμμετρίες. Η γνώση αυτή είναι χρήσιμη για τον σχεδιασμό δημόσιων χώρων και το φαινόμενο παρατηρείται επίσης σε ζώα, υποδεικνύοντας μια βαθιά βιολογική ρίζα.
Όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία της επιστήμης, όλα ξεκίνησαν από κάτι που κανείς δεν έψαχνε. Το 2020, εν μέσω της πανδημίας, τρεις φυσικοί του Πανεπιστημίου της Ναβάρας στην Ισπανία μελετούσαν ένα πρακτικό ερώτημα: πώς κινούνται οι άνθρωποι μέσα σε έναν κλειστό χώρο όταν τους ζητείται να κρατούν αποστάσεις μεταξύ τους.
Οι Ινιάκι Ετσεβερία Ουάρτε, Άνχελ Γκαρσιμαρτίν Μοντέρο και Ίκερ Θουριγέλ Μπαγιάθ έβλεπαν ξανά και ξανά τα πλάνα των πειραμάτων τους, όταν πρόσεξαν κάτι παράξενο. Σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες περπατούσαν σε κύκλους προς την ίδια κατεύθυνση, πάντα αντίθετα από τους δείκτες του ρολογιού. Ακόμη πιο περίεργο ήταν ότι κανείς τους δεν φαινόταν να το έχει συνειδητοποιήσει.
Το μυστήριο της αριστερής στροφής
Αυτή η παρατήρηση έγινε η αφετηρία μιας έρευνας σχεδόν έξι ετών. Το φαινόμενο περιγράφεται εύκολα: αφήστε ένα πλήθος να περιφέρεται χωρίς συγκεκριμένο προορισμό μέσα σε έναν κλειστό χώρο, και σιγά σιγά θα αρχίσει να περιστρέφεται, σχεδόν πάντα προς τα αριστερά. Κανείς δεν κατευθύνει αυτή την κίνηση και κανείς δεν την (προ)αποφασίζει.
Για έναν φυσικό, αυτό μοιάζει με κλασικό παράδειγμα «αναδυόμενης συμπεριφοράς», ενός συλλογικού μοτίβου δηλαδή που προκύπτει από αμέτρητες μικρές αλληλεπιδράσεις, είτε μεταξύ των ανθρώπων είτε μεταξύ των ανθρώπων και του περιβάλλοντός τους. Αυτές ήταν και οι δύο βασικές υποθέσεις των ερευνητών, τις οποίες εξέτασαν μία μία.
Η πρώτη υποψία στράφηκε στους τοίχους. Παλαιότερη νευροεπιστημονική μελέτη είχε δείξει ότι οι δεξιόχειρες τείνουν να στρίβουν αριστερά και οι αριστερόχειρες δεξιά, μια ανεπαίσθητη προτίμηση που συνδέεται με μικρές διαφορές ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου. Αφού οι περισσότεροι συμμετέχοντες ήταν δεξιόχειρες, έμοιαζε λογικό η συλλογική δίνη να είναι απλώς το άθροισμα των ατομικών προτιμήσεων, το οποίο οι τοίχοι μετέτρεπαν σε κύκλο.
Μια παράξενη ανθρώπινη συνήθεια που δεν προσέχουμε ποτέ
Για να το ελέγξουν, οι ερευνητές έβαλαν κάθε εθελοντή να περπατήσει μόνος του κατευθείαν προς έναν τοίχο και κατέγραψαν προς τα πού έστριβε. Στη συνέχεια συγκρότησαν ομάδες με βάση αυτή την προτίμηση. Αν η εξήγηση ήταν σωστή, μια ομάδα αριστερόχειρων ή ανθρώπων που στρίβουν δεξιά θα έπρεπε να αντιστρέψει την περιστροφή. Αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Μήπως έφταιγε η ίδια η παρουσία των τοίχων; Οι επιστήμονες μετέφεραν το πείραμα σε μια τεράστια σχολική αυλή 3.000 τετραγωνικών μέτρων, χωρίς περιμετρικά τοιχώματα, και άφησαν περισσότερους από εκατό εφήβους να περπατούν ελεύθερα. Το φαινόμενο όχι μόνο επιβίωσε αλλά έγινε εντονότερο. Ο χώρος προφανώς δεν ήταν ο ένοχος.
Η επόμενη υποψία αφορούσε τον τρόπο που αλληλεπιδρούμε. Όταν δύο πεζοί συναντιούνται κατά μέτωπο, ο καθένας κάνει στην άκρη, και έτσι σχηματίζονται οι γνωστές «λωρίδες» κίνησης. Η πλευρά που επιλέγουμε όμως δεν είναι τυχαία και συνήθως εξαρτάται από την πλευρά του δρόμου στην οποία οδηγούμε.
Στην Ισπανία, όπως και στην υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη, οι πεζοί παραμερίζουν προς τα δεξιά. Αν αυτό ήταν το κλειδί, ένα πλήθος στην Ιαπωνία, όπου οδηγούν αριστερά, θα έπρεπε να περιστρέφεται δεξιόστροφα. Οι ερευνητές επικοινώνησαν με συνάδελφό τους στο Τόκιο, βέβαιοι για το αποτέλεσμα. Τα νέα πειράματα έφεραν νέα αποτυχία: το ιαπωνικό πλήθος γύρισε κι αυτό αριστερόστροφα.
Έμενε μία ακόμη πολιτισμική εξήγηση, μια συνήθεια που αποκτούμε κάπου στην πορεία, όπως η αριστερόστροφη φορά με την οποία είναι φτιαγμένοι σχεδόν όλοι οι στίβοι. Οι ερευνητές στράφηκαν λοιπόν σε παιδιά νηπιαγωγείου, που μόλις αρχίζουν να απορροφούν τις συμβάσεις των μεγάλων. Η τάση τους να στρίβουν αριστερά όχι μόνο δεν ήταν ασθενέστερη, αλλά ήταν η ισχυρότερη που μετρήθηκε σε οποιαδήποτε ομάδα.
Αφού δεν έφταιγε ούτε η ομάδα, ούτε το περιβάλλον, ούτε οι κοινωνικές συνήθειες, η απάντηση έπρεπε να βρίσκεται μέσα στο ίδιο το άτομο, σε κάτι ριζωμένο στον εγκέφαλο. Περισσότεροι από 200 εθελοντές κλήθηκαν να περπατήσουν ολομόναχοι, ένας ένας, σε μια άδεια αρένα. Χωρίς κανέναν να αποφύγουν και κανένα πλήθος να ακολουθήσουν, η σαφής πλειονότητα κινήθηκε και πάλι αριστερόστροφα.
Ακόμη κι όταν περπατάμε μόνοι, στρίβουμε αριστερά
Επί δεκαετίες, ο κλάδος θεωρούσε δεδομένο ότι τέτοια συλλογικά μοτίβα γεννιούνται από τις αλληλεπιδράσεις των πεζών. Εδώ τα δεδομένα έδειξαν το ακριβώς αντίθετο. Το μοτίβο υπάρχει ήδη σε έναν άνθρωπο που περπατά μόνος. Τροφοδοτώντας ένα μοντέλο αποκλειστικά με τα δεδομένα της ατομικής κίνησης, οι ερευνητές κατάφεραν να αναπαραγάγουν τη δίνη ολόκληρου του πλήθους. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στα αναδυόμενα φαινόμενα, το όλον εδώ δεν είναι κάτι περισσότερο από το άθροισμα των μερών του. Είναι ακριβώς το ίδιο.
Το γιατί παραμένει άγνωστο, και οι επιστήμονες το παραδέχονται ανοιχτά. Αναζήτησαν συσχέτιση με το κυρίαρχο χέρι, το κυρίαρχο πόδι, το κυρίαρχο μάτι, το φύλο και πολλά άλλα, χωρίς να βρουν τίποτα. Μελέτες με ανθρώπους που περπατούν με δεμένα μάτια και τείνουν να ξεφεύγουν σπειροειδώς προς τη μία πλευρά παραπέμπουν σε κάτι βαθύτερο, ίσως σε ελάχιστες ασυμμετρίες στο εσωτερικό αυτί που αλλοιώνουν ανεπαίσθητα την αίσθησή μας για την ευθεία.
Προς το παρόν, όμως, καμία εξήγηση δεν στέκει. Η γνώση ότι η έλξη αυτή ανήκει στο άτομο και όχι στην ομάδα θεωρείται ωστόσο πολύτιμη για τον σχεδιασμό χώρων όπου η ομαλή ροή του κόσμου μετράει, όπως τα αεροδρόμια, οι σιδηροδρομικοί σταθμοί και τα μουσεία. Η ίδια κλίση προς τα αριστερά εμφανίζεται, άλλωστε, και στα κοπάδια των ψαριών και στις σπειροειδείς πορείες των μυρμηγκιών του στρατού, ένδειξη ότι η δύναμη που σπρώχνει τον μοναχικό πεζό αριστερά ίσως είναι πολύ παλαιότερη από την ίδια την ανθρωπότητα.