Κι όμως, οι περισσότεροι θάνατοι που σχετίζονται με άνοια δεν καταγράφηκαν ούτε στις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις ούτε στις πιο αγροτικές περιοχές.
- Μια νέα μελέτη στην Αγγλία έδειξε ότι οι περισσότεροι θάνατοι από άνοια καταγράφονται στα προάστια και σε περιοχές μέσης πυκνότητας. Η βελτίωση της πρόσβασης σε υπηρεσίες θα μπορούσε να αποτρέψει έως και το 10,5% αυτών.
- Η επιστήμη πλέον εξετάζει εξωγενείς παράγοντες όπως η ρύπανση, η κοινωνική απομόνωση και ο τρόπος ζωής. Αυτοί οι τροποποιήσιμοι παράγοντες κινδύνου εξηγούν πιθανώς γιατί οι θάνατοι είναι περισσότεροι σε περιοχές μέσης «αστικότητας».
- Τα προάστια ενδέχεται να συνδυάζουν τα μειονεκτήματα πόλεων και υπαίθρου, όπως περιβαλλοντικές πιέσεις χωρίς εύκολη πρόσβαση σε υπηρεσίες. Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι οι ασθενείς μετακομίζουν εκεί για πιο προσιτή φροντίδα.
- Οι ερευνητές εξετάζουν πλέον το «εκθεσίωμα», το σύνολο των περιβαλλοντικών εκθέσεων στη ζωή. Για την πρόληψη, οι ειδικοί προτείνουν άσκηση, μεσογειακή διατροφή, έλεγχο ακοής και διατήρηση κοινωνικών επαφών, ανεξαρτήτως τόπου κατοικίας.
Ένα απομονωμένο σπίτι στην ύπαιθρο μοιάζει, με την πρώτη ματιά, πιο φιλικό για τον εγκέφαλο από ένα διαμέρισμα σε πολύβουη πόλη. Μια νέα μελέτη για τη θνησιμότητα από άνοια στην Αγγλία έδειξε όμως μια εικόνα πολύ πιο απρόσμενη.
Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ εξέτασαν δεδομένα σχεδόν 41 εκατομμυρίων ανθρώπων στην Αγγλία από το 2011 έως το 2023. Οι περισσότεροι θάνατοι που σχετίζονται με άνοια δεν καταγράφηκαν ούτε στις πιο πυκνοκατοικημένες πόλεις ούτε στις πιο αγροτικές περιοχές. Καταγράφηκαν στα προάστια και στις γειτονιές μέσης πυκνότητας. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, η βελτίωση της πρόσβασης σε υπηρεσίες και της ποιότητας των υπαίθριων χώρων στις πιο μειονεκτούσες κοινότητες θα μπορούσε να αποτρέψει έως και το 10,5% των θανάτων από άνοια.
Οι αόρατοι παράγοντες της άνοιας
Τα ευρήματα δείχνουν πόσο έχει αλλάξει η ματιά της επιστήμης στις νευροεκφυλιστικές νόσους. Για δεκαετίες, η αναζήτηση των αιτίων της άνοιας εστίαζε σχεδόν αποκλειστικά στον εγκέφαλο και στο σώμα. Σήμερα οι ερευνητές κοιτάζουν όλο και περισσότερο προς τα έξω: στους τόπους όπου ζουν οι άνθρωποι και στις συνθήκες που συναντούν εκεί.
Το 2017 η Επιτροπή του Lancet εντόπισε εννέα τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για την άνοια, ανάμεσά τους την παχυσαρκία, το κάπνισμα, την κατάθλιψη, την απώλεια ακοής και την κοινωνική απομόνωση. Σε αντίθεση με την ηλικία, τη γενετική και το φύλο, αυτοί είναι παράγοντες που μπορούν να αλλάξουν οι ίδιοι οι άνθρωποι ή οι κυβερνήσεις. Το 2020 προστέθηκαν η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι τραυματικές κακώσεις του εγκεφάλου, και το 2024 η υψηλή χοληστερίνη και η απώλεια όρασης.
Τα προάστια έχουν τους περισσότερους θανάτους από άνοια
Όλοι μαζί, οι παράγοντες αυτοί ίσως εξηγούν γιατί οι θάνατοι ήταν περισσότεροι στις περιοχές μέσης «αστικότητας». Ο όρος συνυπολογίζει την πυκνότητα πληθυσμού και συνθήκες όπως το εισόδημα, η στέγαση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες, η εκπαίδευση και η απασχόληση.
Κρίσιμο ρόλο παίζει η πρόσβαση σε γιατρούς. «Ο χρόνος που χρειάζεται για να φτάσεις, για παράδειγμα, σε έναν ειδικό ακοής είναι τελείως διαφορετικός στην πόλη και στην ύπαιθρο», λέει ο Άρμαν Φεσαρακί-Ζαντέ, επίκουρος καθηγητής Ψυχιατρικής και Νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Γέιλ. Οι κάτοικοι των πόλεων είναι, επίσης, πιθανότερο να υποβάλλονται σε ελέγχους για μεταβολικούς παράγοντες, όπως χοληστερίνη, πίεση, σάκχαρο, διαβήτης και παχυσαρκία.
Αυτό επισημαίνει ο Άλβαρο Πασκουάλ-Λεόνε, καθηγητής Νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ. Στις πόλεις όμως η ρύπανση είναι συνήθως μεγαλύτερη, και η πυκνότητα δεν σημαίνει αυτόματα πλουσιότερη κοινωνική ζωή. «Δυστυχώς, η αίσθηση μοναξιάς και κοινωνικής απομόνωσης είναι πολύ υψηλότερη», λέει.
Οι ερευνητές υποθέτουν ότι τα προάστια και οι γειτονιές μέσης πυκνότητας συγκεντρώνουν τα μειονεκτήματα και των δύο άκρων. Έχουν τις περιβαλλοντικές πιέσεις, χωρίς τη συγκέντρωση υπηρεσιών των κέντρων ούτε τα περιβαλλοντικά οφέλη της υπαίθρου.
Δεν συμφωνούν όλοι με αυτή την ανάγνωση. Η Ίμερ Μακ Σουίνι, σύμβουλος νευροακτινολόγος και διευθύνουσα σύμβουλος της Recognition Health, προτείνει μια άλλη εξήγηση. Πιστεύει ότι η συγκέντρωση των θανάτων μπορεί να οφείλεται σε ανθρώπους που μετακομίζουν όταν αρχίζουν να εμφανίζουν γνωστικά συμπτώματα. «Μάλλον συμβιβάζονται με μια ημιαγροτική περιοχή, ειδικά αν πηγαίνουν σε γηροκομείο, που σε μια μεγάλη πόλη μπορεί να κοστίζει πολύ ακριβά», λέει. «Δύσκολα θα πίστευα ότι το πού τυχαίνει να ζεις μετράει περισσότερο από το πώς ζεις».
Χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να κατανοηθεί πλήρως η σύνθετη σχέση περιβάλλοντος και άνοιας. Αυτό λέει ο Τζόρνταν Βάις, επίκουρος καθηγητής στο Ινστιτούτο Βέλτιστης Γήρανσης της Ιατρικής Σχολής Grossman του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Μια γειτονιά, όμως, δεν χρειάζεται να προκαλεί άμεσα άνοια για να επηρεάζει τον κίνδυνο. «Η γειτονιά δεν είναι ξεχωριστή οδός. Είναι αυτό που "ρυθμίζει τη δόση" σε όλους αυτούς τους γνωστούς παράγοντες κινδύνου», εξηγεί.
Η επιστήμη μελετά την άνοια από τα τέλη του 19ου αιώνα, όμως τα ερωτήματα έχουν διευρυνθεί. Οι ερευνητές εξετάζουν πλέον πώς αλληλεπιδρούν σε βάθος ζωής η γενετική, ο τρόπος ζωής και το περιβάλλον. Το σύνολο αυτών των εκθέσεων ονομάζεται «εκθεσίωμα» (exposome). Τον όρο επινόησε ο επιδημιολόγος Κρίστοφερ Γουάιλντ σε ένα ορόσημο άρθρο του 2005, λίγο μετά την ολοκλήρωση του Προγράμματος του Ανθρώπινου Γονιδιώματος. Υποστήριζε ότι η έρευνα για τις περιβαλλοντικές εκθέσεις είχε μείνει πίσω από τη γενετική, παρά τον «συντριπτικά σημαντικό» ρόλο τους στις χρόνιες νόσους.
Μοναξιά, ρύπανση, απόσταση
Κατά το Lancet, το 45% των περιπτώσεων θα μπορούσε να προληφθεί αν αντιμετωπίζονταν οι τροποποιήσιμοι παράγοντες, που κατά τον Φεσαρακί-Ζαντέ «συνδέονται στενά μεταξύ τους». «Αυτή η μελέτη αφορά περισσότερο το πού θα βάλεις μια κλινική ή μια γραμμή λεωφορείου, όχι το πού πρέπει να αγοράσεις σπίτι», λέει. Ο Πασκουάλ-Λεόνε συμφωνεί: «Έχουμε πολιτικές για το κάπνισμα και τον διαβήτη που έχουν φέρει αποτέλεσμα. Χρειαζόμαστε τις ίδιες και για την υγεία του εγκεφάλου».
Όπου κι αν ζει κανείς, μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο. Η Μακ Σουίνι θεωρεί την άσκηση «τον πιο σημαντικό παράγοντα», γιατί επιδρά αλυσιδωτά στην παχυσαρκία, στην υπέρταση και στην κατάθλιψη. Προτείνει, επίσης, μεσογειακή διατροφή με λίγη ζάχαρη και επαρκή ύπνο. Ο Βάις στέκεται στην απώλεια ακοής που μένει χωρίς θεραπεία. «Αν θέλετε να κάνετε ένα πράγμα, ελέγξτε την ακοή σας», λέει.
Για τα παιχνίδια εγκεφαλικής εξάσκησης είναι πιο επιφυλακτικός, αναφέροντας: «Κυρίως απλώς γίνεσαι καλύτερος στο παιχνίδι, αλλά είναι καλύτερο από καθόλου ερέθισμα». Ο Φεσαρακί-Ζαντέ υπενθυμίζει τη σημασία φίλων και οικογένειας, που μπορούν να εντοπίσουν σημάδια έκπτωσης. Ακόμη και ο χρόνος μαζί και η διασκέδαση, λέει, «μπορούν να κάνουν τεράστια διαφορά».