Την ιστορία τους φωτίζει η νέα έκθεση που φιλοξενείται στο Μέγαρο Γκαλιερά του Παρισιού έως τις 14 Φεβρουαρίου 2027.
- Η απαγόρευση του παντελονιού μετά τη Γαλλική Επανάσταση στόχευε στον περιορισμό των γυναικών στον οικιακό ρόλο, τερματίζοντας τις διεκδικήσεις τους για πολιτικά δικαιώματα και επιβάλλοντας κοινωνικό έλεγχο μέσα από το ένδυμα που όφειλαν να φορούν.
- Η γυναικεία μόδα υιοθέτησε ανδρικά στοιχεία, όπως η στολή ιππασίας («Αμαζόνα»). Προσωπικότητες σαν τη Γεωργία Σάνδη φορούσαν ανδρικά ρούχα για πρακτικούς λόγους, εξασφαλίζοντας ελευθερία κινήσεων, οικονομία και πρόσβαση σε χώρους που προορίζονταν για άνδρες.
- Ορισμένες γυναίκες προχώρησαν σε ριζική αμφισβήτηση, συμμετέχοντας ένοπλα στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο ή υιοθετώντας μόνιμα την ανδρική ενδυμασία στην επαγγελματική και κοινωνική τους ζωή, όπως η αρχαιολόγος Ζαν Ντιελαφουά που εξασφάλισε ειδική άδεια.
- Οι λεσβίες με ανδρική εμφάνιση δέχθηκαν τη σκληρότερη κοινωνική κριτική και τον χλευασμό του Τύπου. Παράλληλα, το παντελόνι επιτράπηκε για την ποδηλασία, η οποία μετατράπηκε σε ισχυρό σύμβολο γυναικείας χειραφέτησης στην Μπελ Επόκ.
Το 1800 απαγορεύτηκε στις γυναίκες του Παρισιού να φορούν παντελόνι. Σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, πολλές αψήφησαν τον νόμο ή βρήκαν τρόπους να τον παρακάμψουν. Επαναστάτησαν απέναντι σε ασφυκτικούς περιορισμούς για να ντυθούν ή και να ζήσουν ως άνδρες. Την ιστορία τους φωτίζει η νέα έκθεση «Μια γκαρνταρόμπα δική της: Αντισυμβατικές θηλυκότητες του 19ου αιώνα», που φιλοξενείται στο Μέγαρο Γκαλιερά του Παρισιού έως τις 14 Φεβρουαρίου 2027.
Οι γυναίκες που ντύθηκαν άνδρες στο Παρίσι
Οι ρίζες της απαγόρευσης βρίσκονται στη Γαλλική Επανάσταση. Ανάμεσα στο 1789 και στο 1799, πολλές Παριζιάνες φόρεσαν παντελόνια για να σταθούν δίπλα στους άνδρες στα οδοφράγματα. Οι ελπίδες τους για ελευθερία και ισότητα αποτυπώθηκαν στη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων της Γυναίκας. Η συντάκτριά της όμως, η Ολυμπία ντε Γκουζ, οδηγήθηκε στη λαιμητόμο το 1793, καταδικασμένη ως «αφύσικη» γυναίκα. Επτά χρόνια αργότερα ήρθε η απαγόρευση, όπως εξηγεί η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρίν Κιζιέλ, «για να μπει ένα τέλος στην περίοδο κατά την οποία οι γυναίκες διεκδικούσαν δικαιώματα και ήθελαν να συμμετέχουν στην πολιτική ζωή της κοινωνίας τους».
Η Γαλλίδα του 19ου αιώνα όφειλε να αρκείται στον ρόλο της συζύγου και της μητέρας, να τη θαυμάζουν ζωγράφοι και ποιητές και να ορίζεται από τα γυναικεία της ενδύματα. Πάρα πολλές όμως επαναστάτησαν, ιδιαίτερα στα τέλη του αιώνα και στις αρχές του 20ού. Τότε το πρώτο κύμα του φεμινισμού συνέπεσε με την άνθηση μιας λεσβιακής υποκουλτούρας στο Παρίσι.
Ο αγώνας για το δικαίωμα στα ανδρικά ρούχα είναι ένα παραμελημένο κεφάλαιο στην ιστορία των δικαιωμάτων των γυναικών, και μάλλον περισσότερο απ' οπουδήποτε αλλού στη Γαλλία. Τα ανδρικά ρούχα έδιναν στις γυναίκες αίσθηση αυτονομίας τη στιγμή που έσπαγαν φραγμούς για να μπουν σε πανεπιστήμια και επαγγέλματα κλειστά ως τότε για εκείνες ή για να εκφράσουν ελεύθερα τη σεξουαλικότητά τους. Ο Τύπος τις χλεύαζε, οι αρχές τις κυνηγούσαν και η ιατρική κοινότητα τις στιγμάτιζε ως «ανεστραμμένες». Εκείνες όμως συνέχιζαν.
Το ανδρικό ύφος στη γυναικεία μόδα εμφανίστηκε στη Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα με τη στολή ιππασίας, που ήρθε από την Αγγλία. Τόσο το σακάκι όσο και οι γυναίκες που το φορούσαν ονομάζονταν Αμαζόνες, από τις πολεμίστριες της ελληνικής μυθολογίας. Το όνομα δείχνει ότι αυτές οι ευκίνητες, αθλητικές γυναίκες προκαλούσαν ταυτόχρονα γοητεία και φόβο.
Οι εκθηλυσμένες εκδοχές του ανδρικού ντυσίματος ήταν κοινωνικά αποδεκτές. Τα καθαυτό ανδρικά ρούχα όχι. Αυτό δεν σταμάτησε τη Γεωργία Σάνδη, τη συγγραφέα και δημοσιογράφο που ζούσε και αγαπούσε όπως εκείνη διάλεγε και την οποία ζωγράφισε με ανδρικά ο Ευγένιος Ντελακρουά το 1834. Για εκείνη δεν ήταν πρόκληση, απλώς πρακτικό ζήτημα.
Τα φορούσε, όπως λέει η Κιζιέλ στο BBC, «για να έχει πρόσβαση σε χώρους που προορίζονταν για άνδρες, όπως η πλατεία του θεάτρου, επειδή τα ανδρικά ρούχα ήταν πιο οικονομικά από τα γυναικεία και επειδή ήθελε ελευθερία κινήσεων και δράσης».
Υπήρξαν και γυναίκες που πήραν τα όπλα
Υπήρξαν και γυναίκες που πήραν τα όπλα. «Υπάρχουν πολυάριθμες μαρτυρίες και φωτογραφικές σειρές, και ξέρουμε ότι επρόκειτο για σημαντικό φαινόμενο», σημειώνει η Κιζιέλ. Αποκλεισμένες από τον τακτικό στρατό, κατατάσσονταν σε άτακτα εθελοντικά σώματα.
Στον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο η Μαρία Αντουανέτα Λιξ πήρε μέρος στην άμυνα του νομού των Βοσγίων και διακρίθηκε στη μάχη του Νομπατελίζ. Στον ίδιο πόλεμο πολέμησε και η Ζαν Ντιελαφουά, δίπλα στον σύζυγό της Μαρσέλ.
Ξαναφόρεσε ανδρικά στις αρχαιολογικές τους αποστολές στην Περσία, το σημερινό Ιράν, και από τότε ντυνόταν μόνιμα με κομψά ανδρικά κοστούμια, με ειδική άδεια που δεν είναι σαφές πώς εξασφάλισε. Αυτό δεν την εμπόδισε να γίνει πρόσωπο της υψηλής κοινωνίας: το ζεύγος διατηρούσε κλειστό φιλολογικό σαλόνι και συναναστρεφόταν τακτικά τον πρωθυπουργό και τον πρόεδρο της Γαλλίας.
Τη μεγαλύτερη εχθρότητα την εισέπραξαν οι λεσβίες με ανδρική εμφάνιση. «Μέσα από τον τρόπο που παρουσίαζαν το φύλο τους και μέσα από τη σεξουαλικότητά τους, ξέφευγαν διπλά από τον έλεγχο της ετεροπατριαρχικής ανδρικής εξουσίας», εξηγεί στο BBC η ιστορικός τέχνης Λολά Σαρνέ. Ο Τύπος τις γελοιογραφούσε συνεχώς και τις μετέτρεπε σε αποδιοπομπαίο τράγο, σε ένα συλλογικό φαντασιακό που ταλαντευόταν ανάμεσα στη γοητεία και στην ανάγκη να δαμαστεί η αμφισβήτηση.
Από τα οδοφράγματα στα σαλόνια
Η μόνη δραστηριότητα στην οποία επιτρεπόταν το παντελόνι ήταν η ποδηλασία, ενώ αργότερα η εξαίρεση επεκτάθηκε και στην ιππασία. Οι γιατροί αρχικά εξέφρασαν ανησυχίες, για να καταλήξουν ότι η ποδηλασία ωφελούσε την υγεία και θα χάριζε στη Γαλλία τις ρωμαλέες μητέρες που χρειαζόταν. Οι γυναίκες έβλεπαν απλώς έναν δρόμο προς την ελευθερία, και το ποδήλατο έγινε ισχυρό σύμβολο χειραφέτησης στη Μπελ Επόκ.
Η ζωγράφος Ρόζα Μπονέρ πήρε άδεια για παντελόνι αρχικά για λόγους υγείας και αργότερα για τις επισκέψεις της σε σφαγεία, όπου μελετούσε τα ζώα που ζωγράφιζε. Τελικά, όπως λέει η βιογράφος της Κάθριν Χιούιτ, το παντελόνι «έγινε μέρος της δημόσιας εικόνας της και άρχισε να το εκμεταλλεύεται λιγάκι».
Λαμπερές μορφές της λεσβιακής σκηνής ήταν η Ματίλντ ντε Μορνί, γνωστή ως Μισί, κόρη του δούκα του Μορνί, που είχε σχέση με την Κολέτ και ενέπνευσε ηρωίδα στο μυθιστόρημά της «Το αγνό και το ακάθαρτο». Ήταν επίσης η Αμερικανίδα ζωγράφος Ρομέν Μπρουκς, σύντροφος της Νάταλι Κλίφορντ Μπάρνεϊ. Οι περισσότερες όμως δεν ήταν ούτε πλούσιες ούτε διάσημες.
Το πού και πώς μπορούσαν να ντυθούν όπως ήθελαν, σύμφωνα με την Κιζιέλ, «εξαρτιόταν από τις στρατηγικές τους, από το αν περνούσαν για άνδρες και από το κοινωνικό τους περιβάλλον». Για τις περισσότερες δεν σώζονται αρχεία, όμως οι φωτογραφίες δείχνουν ότι ήταν πλήθος. Η απαγόρευση έμεινε στα βιβλία των νόμων πάνω από διακόσια χρόνια και καταργήθηκε επίσημα το 2013, αν και είχε ουσιαστικά ξεχαστεί εδώ και δεκαετίες.