Για ανθρώπους που βιώνουν πένθος, ψυχική εξάντληση ή βαθιά θλίψη, η αυτόματη απάντηση «μια χαρά» μπορεί να γίνει ένα είδος άρνησης της πραγματικότητας.
Το «πώς είσαι;» είναι ίσως η πιο συνηθισμένη κοινωνική ερώτηση, αλλά και μία από τις πιο δύσκολες όταν η ειλικρινής απάντηση δεν είναι «καλά». Στην καθημερινότητα, η φράση λειτουργεί περισσότερο ως τυπικός χαιρετισμός παρά ως πραγματικό ενδιαφέρον. Κι όμως, για ανθρώπους που βιώνουν πένθος, ψυχική εξάντληση ή βαθιά θλίψη, η αυτόματη απάντηση «μια χαρά» μπορεί να γίνει ένα είδος άρνησης της πραγματικότητας – τόσο προς τους άλλους όσο και προς τον ίδιο τους τον εαυτό.
Όπως λέει μιλώντας στο περιοδικό Τime, η συγγραφέας και podcaster Nora McInerny γνωρίζει καλά αυτή τη δυναμική. Στην κηδεία του 35χρονου συζύγου της, πολλοί σχολίαζαν πόσο καλά έδειχνε. Εκείνη επέμενε ότι ήταν απολύτως εντάξει. Στην πραγματικότητα, βρισκόταν στη χειρότερη ψυχική κατάσταση της ζωής της, ενώ ταυτόχρονα ένιωθε ένα συναισθηματικό κενό. Μέσα σε έξι εβδομάδες είχε χάσει τον πατέρα της, τον σύζυγό της από καρκίνο στον εγκέφαλο και μια εγκυμοσύνη. Παρ’ όλα αυτά, συνέχιζε να λέει σε όλους ότι είναι καλά, άλλαζε θέμα και παρουσίαζε προς τα έξω μια εικόνα λειτουργικότητας. Το αποτέλεσμα ήταν οι γύρω της να πιστέψουν το ψέμα: ότι τα καταφέρνει, ότι προχωρά, ότι δεν χρειάζεται βοήθεια.
Η κοινωνική σύμβαση του «είμαι καλά»
Αυτή η κοινωνική σύμβαση του «είμαι καλά» δεν είναι αθώα. Η κλινική ψυχολόγος Jennifer Veilleux επισημαίνει ότι πρόκειται για μια μορφή συναισθηματικής καταστολής: μια συνήθεια να κρύβουμε αυτό που πραγματικά νιώθουμε πίσω από ένα χαμογελαστό προσωπείο. Η έρευνα δείχνει ότι η συστηματική απόκρυψη των συναισθημάτων συνδέεται με αυξημένο άγχος, κατάθλιψη, στρες και δυσκολίες στις σχέσεις. Τα συναισθήματα, εξηγεί, έχουν σχεδιαστεί για να εκφράζονται. Όταν τα καταπιέζουμε ως μηχανισμό επιβίωσης, συσσωρεύονται και επιστρέφουν με μεγαλύτερη ένταση.
Η ειλικρίνεια δεν σημαίνει πλήρη έκθεση
Η Veilleux αποφάσισε συνειδητά να σταματήσει να απαντά «είμαι καλά» όταν δεν ισχύει. Αντ’ αυτού, κάνει μια εσωτερική παύση και αναρωτιέται πώς είναι πραγματικά. Αυτή η μικρή αλλαγή, λέει, έφερε πιο αυθεντικές αντιδράσεις από τους άλλους. Οι άνθρωποι, κατά βάθος, αναζητούν σύνδεση και ειλικρίνεια. Ένας αληθινός, έστω και σύντομος, απολογισμός της κατάστασης μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά και για τις δύο πλευρές.
Φυσικά, η ειλικρίνεια δεν σημαίνει πλήρη έκθεση σε κάθε περίσταση. Η θεραπεύτρια Kelsey Mora τονίζει τη σημασία της εκτίμησης της «αντοχής» του συνομιλητή. Δεν είναι όλοι έτοιμοι – ή ικανοί – να ακούσουν μια δύσκολη αλήθεια, ειδικά αν δεν γνωρίζουν το υπόβαθρο. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί κανείς να ζητήσει άτυπα τη συγκατάθεση του άλλου: «Θες την ειλικρινή απάντηση ή τη σύντομη;» ή «Είσαι σε θέση να ακούσεις πώς είμαι στ’ αλήθεια;». Αυτό δεν γίνεται για να προστατευτούν οι άλλοι από την πραγματικότητα, αλλά για να διασφαλιστεί ότι ο άνθρωπος που ανοίγεται θα λάβει την υποστήριξη που χρειάζεται.
Η ίδια η McInerny μιλά για «συνομιλιακή συναίνεση». Ρωτά τους φίλους της αν μπορούν να ακούσουν, ακόμη και αν χρειάζονται λίγο χρόνο. Έτσι αποφεύγεται η απογοήτευση και η αίσθηση απόρριψης. Παράλληλα, προτείνεται να υπάρχουν έτοιμες, ειλικρινείς αλλά όχι υπερβολικά εκτενείς απαντήσεις. Φράσεις όπως «δεν είμαι και στα καλύτερά μου», «ζορίζομαι αυτή την περίοδο» ή «τα βγάζω πέρα, δύσκολα» λένε την αλήθεια χωρίς να επιβάλλουν στον άλλον να αναλάβει ρόλο θεραπευτή.
Όταν η απόκρυψη της αλήθειας γίνεται στρατηγική
Σημαντικό είναι επίσης να αναγνωρίσουμε ότι υπάρχουν στιγμές όπου το «είμαι καλά» είναι απλώς λειτουργικό. Στο ταμείο ενός καταστήματος, σε έναν διάδρομο γραφείου ή μπροστά σε ανθρώπους που έχουν αποδείξει ότι δεν σέβονται τα συναισθήματά μας, η αυτοπροστασία είναι θεμιτή. Το να βάλει κανείς όρια δεν σημαίνει ανειλικρίνεια· σημαίνει φροντίδα του εαυτού. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, είναι αποδεκτό να πει κανείς «είμαι εντάξει, αλλά δεν θέλω να το συζητήσω τώρα», αρκεί να βρει αργότερα έναν ασφαλή χώρο για να εκφραστεί.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, ωστόσο, προκύπτει όταν η απόκρυψη της αλήθειας γίνεται μόνιμη στρατηγική. Η McInerny συνειδητοποίησε εκ των υστέρων ότι, λέγοντας συνεχώς πως είναι καλά, στέρησε από τους ανθρώπους της τη δυνατότητα να σταθούν δίπλα της. Υπέθετε ότι θα καταλάβαιναν μόνα τους την αλήθεια, παρότι τους έλεγε το αντίθετο. Σε μια κουλτούρα που εξυμνεί την αντοχή και την αυτάρκεια, το να παραδεχτεί κανείς ότι δεν αντέχει μοιάζει με προσωπική αποτυχία. Όμως αυτή η στάση, τελικά, απομονώνει.
Η ειλικρίνεια, όσο δύσκολη κι αν είναι, ανοίγει τον δρόμο για πραγματική σύνδεση. Οι περισσότεροι άνθρωποι νοιάζονται περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε. Το να τους δώσουμε την ευκαιρία να το δείξουν δεν είναι αδυναμία· είναι πράξη εμπιστοσύνης. Όπως λέει η McInerny, το να επιτρέπεις στους άλλους να σε αγαπήσουν σημαίνει να τους λες την αλήθεια – ακόμη κι όταν αυτή δεν χωρά σε ένα απλό «είμαι καλά».