Τα Σαββατοκύριακα, τα πιο οξυδερκή μυαλά δεν επιμένουν να συνεχίζουν σκόπιμα να διευρύνουν τη νοημοσύνη τους· και προτιμούν αυτή την απλή δραστηριότητα.
- Η επιλογή μη-μυθοπλαστικών βιβλίων το Σαββατοκύριακο θεωρείται παραγωγική, σε αντίθεση με τη μυθοπλασία που κρίνεται ως ελαφριά επιλογή. Ωστόσο, η ανάγνωση μυθιστορημάτων αποτελεί μια ισχυρή νοητική άσκηση, ωφελιμότερη από τα «σοβαρά» βιβλία.
- Η μυθοπλασία λειτουργεί ως ένας «προσομοιωτής πτήσης» για τον νου, επιτρέποντας στον αναγνώστη να βιώσει τις σκέψεις άλλων ανθρώπων χωρίς τους κινδύνους της πραγματικότητας. Έτσι, αναπτύσσεται η ικανότητα κατανόησης των προθέσεων και επιθυμιών των άλλων.
- Η παρακολούθηση πολλαπλών χαρακτήρων σε ένα μυθιστόρημα καλλιεργεί την ενσυναίσθηση. Αυτή η νοητική γυμναστική βοηθά στην καθημερινότητα, επιτρέποντας την καλύτερη κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων συνεργατών και φίλων, ακόμη κι όταν δεν εκφράζονται ρητά.
- Η μυθοπλασία, διατηρώντας την ασάφεια και τα ανοιχτά τέλη, εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να ανέχεται την αβεβαιότητα. Αντίθετα, η μη-μυθοπλασία ικανοποιεί την ανάγκη για άμεσες, καθησυχαστικές εξηγήσεις, περιορίζοντας την περιέργεια του ατόμου.
Το Σαββατοκύριακο, κάποιοι βλέπουν τη μία σειρά μετά την άλλη, άλλοι γεμίζουν το πρόγραμμά τους με εξόδους ή αθλητικές δραστηριότητες. Πολλοί, όταν θέλουν να αισθανθούν «παραγωγικοί», προσθέτουν στη στοίβα ένα σοβαρό βιβλίο προσωπικής ανάπτυξης ή μάνατζμεντ. Γιατί, στη συλλογική φαντασία, η δραστηριότητα των έξυπνων ανθρώπων το Σαββατοκύριακο υποτίθεται ότι είναι προσανατολισμένη σε «χρήσιμα» βιβλία, γεμάτα συγκεκριμένες συμβουλές και θεωρίες που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν στο γραφείο.
Η μυθοπλασία, αντίθετα, συχνά περιορίζεται στην αιώρα των διακοπών ή στο τρένο της επιστροφής. Σύμφωνα με τον ίδιο, εκείνοι που περνούν τις ημέρες τους σκεπτόμενοι αφιερώνουν συχνά τα Σαββατοκύριακά τους στην ανάγνωση μυθιστορημάτων: βυθίζονται για ώρες σε μια ιστορία, χωρίς να κρατούν σημειώσεις και χωρίς να αναζητούν το παραμικρό «μάθημα». Αυτό που μοιάζει με το λιγότερο αποδοτικό χόμπι είναι στην πραγματικότητα μία από τις ισχυρότερες ασκήσεις για το μυαλό.
Η ανάγνωση μυθοπλασίας, μια έξυπνη δραστηριότητα;
Οι περισσότεροι αναγνώστες που θέλουν να «γίνουν πιο έξυπνοι» στρέφονται στη μη μυθοπλασία: δοκίμια οικονομίας, βιβλία επιχειρηματικότητας, μέθοδοι για καλύτερη οργάνωση. Η επιλογή αυτή δίνει την εντύπωση ότι είναι υπεύθυνη, σχεδόν ενάρετη. Στο τέλος του Σαββατοκύριακου, μπορείς να πεις τι έμαθες και να αισθανθείς ότι ο χρόνος αξιοποιήθηκε σωστά. Η ανάγνωση μυθοπλασίας εμφανίζεται τότε ως μια ελαφριά επιλογή, προορισμένη για τις στιγμές που είμαστε υπερβολικά κουρασμένοι για το «πραγματικό» βιβλίο.
«Οι άνθρωποι που κερδίζουν τα προς το ζην σκεπτόμενοι περνούν ένα ολόκληρο απόγευμα Σαββάτου βυθισμένοι σε ένα μυθιστόρημα, χωρίς να κρατούν σημειώσεις και χωρίς να αποκομίζουν τίποτα που θα μπορούσαν να συνοψίσουν στη δουλειά τη Δευτέρα», επισημαίνει ο ψυχολόγος Mark Travers στο Forbes. «Φαίνεται να είναι η λιγότερο παραγωγική δραστηριότητα του προγράμματός τους. Κι όμως, μπορεί να είναι πιο ωφέλιμη για τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται από τα βιβλία που είναι περήφανοι επειδή κατάφεραν να ολοκληρώσουν».
Για να φωτίσει αυτές τις φαινομενικά μη παραγωγικές ώρες, ο γνωστικός επιστήμονας Keith Oatley συγκρίνει, σε άρθρο που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Trends in Cognitive Sciences, τη μυθοπλασία με έναν προσομοιωτή πτήσης. Ένα μυθιστόρημα επιτρέπει να περάσουμε χρόνο μέσα στο μυαλό κάποιου άλλου χωρίς τους κινδύνους ενός πραγματικού λάθους.
Οι ερευνητές μιλούν για θεωρία του νου για να περιγράψουν αυτή την ικανότητα να μαντεύουμε τι σκέφτεται ή τι επιθυμεί κάποιος. Παρακολουθώντας ταυτόχρονα πολλούς χαρακτήρες, ο αναγνώστης διατηρεί στη μνήμη του τι γνωρίζει ή αγνοεί ο καθένας και τι αντιλαμβάνεται ο ίδιος επιπλέον.
Μια δραστηριότητα που καλλιεργεί την ενσυναίσθηση
Αυτή η νοητική γυμναστική δεν παραμένει εγκλωβισμένη στις σελίδες. Στην καθημερινή ζωή, βοηθά να κατανοήσουμε ότι ένας συνάδελφος αποδέχθηκε μια απόφαση απρόθυμα ή ότι ένας φίλος που απαντά «είμαι καλά» στην πραγματικότητα ελπίζει να τον ξαναρωτήσουμε. Η ανάγνωση μυθοπλασίας υποχρεώνει τον αναγνώστη να διατηρεί παράλληλα πολλές διαφορετικές οπτικές για μεγάλο χρονικό διάστημα: εκείνη του χαρακτήρα, εκείνη των άλλων γύρω του και εκείνη του αναγνώστη, ο οποίος μερικές φορές βλέπει κάτι που κανένας από αυτούς δεν έχει ακόμη αντιληφθεί. Λίγες καθημερινές δραστηριότητες απαιτούν μια τόσο λεπτομερή παρακολούθηση των νοητικών καταστάσεων των άλλων.
Οι πρόσφατες έρευνες αναδεικνύουν έναν ακόμη μηχανισμό, λιγότερο ορατό αλλά κεντρικό. Οι ψυχολόγοι περιγράφουν ένα χαρακτηριστικό που ονομάζεται ανάγκη για γνωστικό κλείσιμο [closure]: την ενόχληση απέναντι στην ασάφεια και την τάση να υιοθετούμε πολύ γρήγορα μια καθησυχαστική εξήγηση.
Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Scientific Reports δείχνει ότι τα άτομα με πολύ υψηλή επίδοση σε αυτό το χαρακτηριστικό αναζητούν κυρίως ανθρώπους που σκέφτονται όπως εκείνα και απομακρύνονται από τις αποκλίνουσες φωνές, ιδιαίτερα όταν το περιβάλλον είναι αβέβαιο. Η μη μυθοπλασία μειώνει τότε την αβεβαιότητα, παρουσιάζοντας πρώτα μια θέση και στη συνέχεια αποδεικνύοντάς την. Η μυθοπλασία, αντίθετα, διατηρεί ζώνες αμφισημίας και ανοιχτά τέλη και εκπαιδεύει τον αναγνώστη να παραμένει περίεργος όταν δεν έχει ακόμη κατανοήσει τα πάντα.
Είτε πρόκειται για ένα κλασικό έργο είτε για ένα ψυχολογικό θρίλερ, σε έντυπη μορφή ή ως audiobook, το σημαντικό είναι να αφεθεί κανείς στην ιστορία αντί να προσπαθεί να κάνει την ανάγνωση «παραγωγική». Αυτός ο φαινομενικά άχρηστος χρόνος μπορεί να μεταμορφώσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε τους άλλους και τις σύνθετες καταστάσεις.