Στα δανικά, τα σουηδικά, τα νορβηγικά, τα ισλανδικά και τα φινλανδικά δεν γίνεται να πεις «παρακαλώ», γιατί δεν υπάρχει μια λέξη για όλες τις περιστάσεις.
- Οι σκανδιναβικές γλώσσες δεν διαθέτουν μια λέξη με την καθολική χρήση του «παρακαλώ». Η ευγένεια εκφράζεται εναλλακτικά, με φράσεις όπως «μπορώ να ζητήσω» στη Δανία ή με λέξεις που χρησιμοποιούνται σε πιο ειδικές, επίσημες περιστάσεις.
- Η ευθύτητα αποτελεί βασικό στοιχείο της τοπικής κουλτούρας επικοινωνίας, όπου η αποτελεσματικότητα εκτιμάται ιδιαίτερα. Η υπερβολική ευγένεια μπορεί να ερμηνευθεί αρνητικά, καθώς θεωρείται ότι καθυστερεί τις διαδικασίες και δεν συνάδει με τον άμεσο τρόπο έκφρασης.
- Η γλωσσική αυτή ιδιαιτερότητα αντανακλά την κοινωνική δομή που βασίζεται στην ισότητα και την αρχή του «Νόμου του Γιάντε». Η έλλειψη έμφασης στις κοινωνικές ιεραρχίες φαίνεται και από την εγκατάλειψη επίσημων προσφωνήσεων στην καθημερινότητα.
- Η λέξη «ευχαριστώ» (tak/takk) χρησιμοποιείται ευρέως αντί για «παρακαλώ», συνδεόμενη με την έννοια της αμοιβαιότητας. Η υπερβολική, για τα τοπικά δεδομένα, ευγένεια μπορεί να φανεί παράξενη ή ακόμα και ύποπτη στους ντόπιους.
Σε ένα αρτοποιείο της Κοπεγχάγης, η δημοσιογράφος του BBC Λόρα Χολ περιμένει στην ουρά. Μπροστά της παρελαύνουν φέτες κέικ λεμονιού πασπαλισμένες με ζάχαρη, πλεγμένα ψωμάκια με κάρδαμο και χρυσαφένια ρολά κανέλας. Όταν φτάνει η σειρά της, είναι έτοιμη να παραγγείλει σε απλά δανικά, αλλά σκοντάφτει σε ένα εμπόδιο. Στη χώρα αυτή δεν υπάρχει μία λέξη που να λειτουργεί όπως το αγγλικό «please», το δικό μας «παρακαλώ».
Η εξαφάνιση του «παρακαλώ» από τις σκανδιναβικές γλώσσες
Όπως πολλοί ταξιδιώτες, η Χολ μαθαίνει πριν από κάθε ταξίδι τα βασικά: γεια, αντίο, ναι, όχι, παρακαλώ και ευχαριστώ. Στα δανικά, τα σουηδικά, τα νορβηγικά, τα ισλανδικά και τα φινλανδικά όμως αυτό δεν γίνεται, γιατί δεν υπάρχει μια λέξη για όλες τις περιστάσεις. Το ερώτημα είναι προφανές. Είναι οι Σκανδιναβοί απλώς πιο ευθείς, ή εκφράζουν την ευγένεια με τρόπους που ένας ξένος δεν αναγνωρίζει αμέσως;
Ο γλωσσολόγος Τζέιμς Πουχόφσκι, ερευνητής στο Νορβηγικό Μουσείο Γραπτού Πολιτισμού, εξηγεί ότι η αναζήτηση μιας ακριβούς μετάφρασης ίσως είναι λάθος αφετηρία. Ένας Δανός, για παράδειγμα, μπορεί να ζητήσει ένα γλυκό στον φούρνο λέγοντας «må jeg bede om», δηλαδή «μπορώ να ζητήσω». Στη Σουηδία, κάποιος μπορεί να προσθέσει στο αίτημά του ένα «tack», ευχαριστώ. Στη Νορβηγία, η ευγένεια μπορεί να εκφραστεί με μια ανοδική χροιά στο τέλος της φράσης και ένα χαμόγελο.
Υπάρχουν και λέξεις που μεταφράζονται ως «παρακαλώ», όπως το σουηδικό «snälla» και το νορβηγικό «vennligst». Χρησιμοποιούνται όμως σε πιο ειδικές περιστάσεις. Το «snälla» έχει συχνά χροιά παρακαλετού, ενώ το «vennligst» εμφανίζεται κυρίως σε επίσημα αιτήματα ή οδηγίες. Καμία από τις δύο δεν λειτουργεί όπως το καθημερινό ελληνικό «παρακαλώ».
Στη Δανία η υπερβολική ευγένεια φαίνεται ύποπτη
Η καθηγήτρια δανικών Ντανιέλα Χούμελγκρεν θεωρεί την ευθύτητα μέρος του τρόπου επικοινωνίας. «Εδώ εκτιμάται η αποτελεσματικότητα και η επικοινωνία είναι γενικά άμεση», λέει. Η υπερβολική ευγένεια μπορεί μάλιστα να ενοχλήσει, αν καθυστερεί μια διαδικασία.
Είναι λοιπόν... οριακά αγενείς; Ο Πουχόφσκι βλέπει πίσω από αυτές τις διαφορές την κοινωνική δομή. Στις σκανδιναβικές χώρες η ισότητα έχει μεγάλη αξία, και οι διακρίσεις ανάμεσα στους ανθρώπους σημαδεύονται λιγότερο στον καθημερινό λόγο. Επίσημες προσφωνήσεις όπως «Herr» και «Frue», κύριε και κυρία, έχουν σχεδόν εγκαταλειφθεί στην καθημερινή χρήση. Είναι μια αντανάκλαση του πώς βλέπουν τον εαυτό τους: πιο ίσους και λιγότερο καθορισμένους από την κοινωνική τάξη.
Αυτό το ισότιμο πνεύμα συνδέεται συχνά με τον «Νόμο του Γιάντε». Πρόκειται για τη σκανδιναβική ιδέα ότι κανείς δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του πιο ξεχωριστό ή σημαντικό από τους άλλους. Στις καθημερινές συναλλαγές, εξηγεί ο Πουχόφσκι, αυτό σημαίνει μικρότερη έμφαση στην επίδειξη θέσης. Η ευγένεια στηρίζεται έτσι λιγότερο σε μια λέξη σεβασμού όπως το «please» και περισσότερο στη διατύπωση, τον τόνο και το πλαίσιο.
Παρόμοιοι κοινωνικοί κανόνες ισχύουν σε όλη την περιοχή, ακόμη και στη Φινλανδία, παρότι τα φινλανδικά ανήκουν σε άλλη γλωσσική οικογένεια από τα δανικά, τα σουηδικά, τα ισλανδικά και τα νορβηγικά. «Η γλώσσα είναι κάτι περισσότερο από λέξεις», λέει ο Πουχόφσκι. «Είναι και ο τρόπος που παρουσιάζεις μια ιδέα».
Έτσι είναι ευγενικοί οι Σκανδιναβοί
Η Χούμελγκρεν συμβουλεύει τους επισκέπτες να ακολουθούν τα σημάδια από τους γύρω τους. «Πρέπει να προσαρμόσεις το επίπεδο ευγένειας στον τόπο όπου βρίσκεσαι», λέει. «Παρατήρησε τις καταστάσεις γύρω σου, για να συνηθίσεις τι θεωρείται ευγενικό και τι όχι». Ακόμη και χωρίς γνώση της γλώσσας, ο ταξιδιώτης μπορεί να προσέξει τον τόνο, τη γλώσσα του σώματος και τον τρόπο που οι ντόπιοι απευθύνονται στο προσωπικό των καταστημάτων και σε αγνώστους.
Στη Σουηδία, μια απλή λύση είναι να προστεθεί ένα «tack» στο αίτημα. Έρευνες για τη χρήση του συνδέουν τη λέξη με την ισότητα και την αμοιβαιότητα, όχι με τον σεβασμό προς έναν ανώτερο. Η ίδια βασική λέξη χρησιμοποιείται σε μεγάλο μέρος της περιοχής: «tak» στα δανικά, «takk» στα νορβηγικά και τα ισλανδικά. Οι Φινλανδοί λένε «kiitos». Στη Δανία, ένα απλό «tak» κάνει συχνά την κοινωνική δουλειά που στα αγγλικά κάνει το «please».
Οι επισκέπτες δεν χρειάζεται πάντως να ανησυχούν υπερβολικά για τα λάθη τους. Κανείς δεν θα τους κοιτάξει στραβά αν παραγγείλουν καφέ χωρίς να πουν «tak». Η υπερβολική ευγένεια, αντίθετα, μπορεί να φανεί παράξενη ή και ύποπτη, κατά τη Χούμελγκρεν. «Δεν έχω ακούσει ποτέ κάποιον να στέλνει ευχαριστήρια κάρτα μετά από συνέντευξη για δουλειά ή κάτι παρόμοιο», λέει. «Θα φαινόταν λίγο υπερβολικό, ίσως σαν να ζητάς χάρες».