Όλα ξεκίνησαν το 1938 με τη «Μελέτη του Χάρβαρντ για την ανάπτυξη των ενηλίκων» και τη «Μελέτη Grant», που παρακολουθούσε τη ζωή 268 δευτεροετών φοιτητών.
- Σε μελέτη του Χάρβαρντ που διήρκεσε εννέα δεκαετίες, η ικανοποίηση από τις σχέσεις στην ηλικία των 50 ετών αποδείχθηκε ισχυρότερος προγνωστικός δείκτης για την καλή υγεία στα γηρατειά, σε σύγκριση με βιολογικούς παράγοντες όπως η χοληστερίνη.
- Οι ερευνητές διευκρινίζουν ότι οι καλές σχέσεις ασκούν ισχυρή επιρροή στην υγεία και την ευτυχία, αλλά η μελέτη δεν αποδεικνύει μια απόλυτη σχέση αιτίου-αιτιατού, παρά μόνο μια πολύ ισχυρή συσχέτιση των δύο παραγόντων.
- Παρά την ευρεία αποδοχή του ευρήματος, η εφαρμογή του στην πράξη παραμένει δύσκολη. Η φροντίδα των σχέσεων συχνά παραγκωνίζεται από κοινωνικές προτεραιότητες που προβάλλονται εντονότερα, όπως η καριέρα, οι μισθοί και οι επαγγελματικοί τίτλοι.
- Αν και η μελέτη έχει περιορισμούς, κυρίως λόγω του αρχικού δείγματος, το διαχρονικό της συμπέρασμα είναι η τεράστια αξία των απλών σχέσεων. Η πραγματική πρόκληση είναι να πιστέψει κανείς στη σημασία τους.
Αργότερα, το δείγμα συγχωνεύτηκε με τη «Μελέτη Glueck», η οποία ακολουθούσε τη ζωή 456 αγοριών από υποβαθμισμένες γειτονιές της Βοστώνης. Σήμερα, το πρόγραμμα περιλαμβάνει πλέον και τους απογόνους αυτών των ανδρών.
Ο αρχικός στόχος ήταν μετριοπαθής και κάπως αόριστος: να παρατηρηθεί η εξέλιξη της καθημερινής ζωής των ανθρώπων και να εντοπιστεί τι είναι αυτό που τους κρατά υγιείς. Σχεδόν εννέα δεκαετίες αργότερα, η έρευνα συνεχίζεται, έχοντας πλέον διευρύνει σημαντικά τη βάση των συμμετεχόντων της.
Χάρβαρντ: Οι σχέσεις πάνω από τη χοληστερίνη
Όταν οι ερευνητές συγκέντρωσαν όλα τα δεδομένα, αναζητώντας τους παράγοντες που προμηνύουν τα καλά γηρατειά, οι προφανείς «ύποπτοι» απέτυχαν να επιβεβαιώσουν τις προσδοκίες.
Ο διευθυντής της μελέτης, Ρόμπερτ Γουόλντινγκερ, περιέγραψε το εύρημα ως εξής: «Όταν συγκεντρώσαμε όλα όσα γνωρίζαμε για τους συμμετέχοντες στην ηλικία των 50 ετών, δεν ήταν τα επίπεδα της χοληστερίνης τους εκείνα που προέβλεπαν πώς θα γερνούσαν. Ήταν το πόσο ικανοποιημένοι ήταν από τις σχέσεις τους».
Αν και πρόκειται για συμπέρασμα που αφορά μια συγκεκριμένη ομάδα και όχι για κάποιον καθολικό νόμο της ιατρικής, μέσα σε αυτό το δείγμα ο δείκτης ποιότητας των σχέσεων είχε μεγαλύτερη προγνωστική ισχύ από τους ιατρικούς δείκτες που συνήθως μας ανησυχούν.
Το μοτίβο αυτό επαναλήφθηκε και σε άλλα σημεία των δεδομένων. Σύμφωνα με τις συνόψεις της εργασίας, οι συμμετέχοντες που ανέφεραν ότι είχαν καλές σχέσεις παρουσίαζαν μικρότερα ποσοστά καρδιοπαθειών, διαβήτη και αρθρίτιδας.
Επιρροή, όχι αιτία
Παρά τις επιφυλάξεις, η τάση των δεδομένων ήταν τόσο ξεκάθαρη που επέτρεψε στον Γουόλντινγκερ να αναφέρει με απόλυτη σαφήνεια: οι καλές σχέσεις μάς κρατούν πιο ευτυχισμένους και πιο υγιείς. Πρόκειται για μια γερή διαπίστωση, η οποία ωστόσο προέκυψε από ένα δείγμα που αποτελούνταν κυρίως από λευκούς άνδρες. Συνεπώς, πρέπει να αντιμετωπίζεται ως η ερμηνεία μιας συσχέτισης από την πλευρά ενός ερευνητή και όχι ως τελεσίδικη ετυμηγορία για το σύνολο της ανθρωπότητας.
Ο Γουόλντινγκερ χαρακτήρισε το αποτέλεσμα ως ένα «εκπληκτικό εύρημα», επισημαίνοντας ότι οι σχέσεις μας και η ευτυχία μας μέσα σε αυτές φαίνεται να ασκούν «ισχυρή επιρροή στην υγεία μας». Η λέξη-κλειδί εδώ είναι η «επιρροή», όχι η «αιτία». Η μελέτη δεν μπορεί να αποδείξει -ούτε διατείνεται ότι αποδεικνύει- ότι η σχέση αιτίου-αιτιατού λειτουργεί μόνο προς μία κατεύθυνση.
Μια αλήθεια δύσκολη στην εφαρμογή
Το πιο παράδοξο με αυτό το συμπέρασμα είναι το πόσο δύσκολα το ενσωματώνουμε στην καθημερινότητά μας.
Η ομιλία του Γουόλντινγκερ στο TED Talk το 2015 για τη συγκεκριμένη μελέτη έχει ξεπεράσει τις 29.000.000 προβολές μόνο στο YouTube. Το μήνυμα είναι απλό: φροντίστε τις στενές σας σχέσεις.
Όποιος έχει αφήσει ποτέ μια σχέση να ατονήσει επειδή η δουλειά φάνταζε πιο επείγουσα, έχει ουσιαστικά εκτελέσει σε μικροκλίμακα το πείραμα που η μελέτη εξέτασε σε μαζική κλίμακα. Είναι μια συμβουλή που εύκολα αποδέχεσαι κουνώντας καταφατικά το κεφάλι, αλλά δύσκολα εφαρμόζεις. Κι αυτό γιατί ανταγωνίζεται οτιδήποτε άλλο προβάλλεται πιο έντονα στην κοινωνία μας: μισθούς, τίτλους, το επόμενο επαγγελματικό επίτευγμα.
Οι περιορισμοί και το μεγάλο συμπέρασμα
Οι περιορισμοί της μελέτης πρέπει να ειπωθούν ξεκάθαρα, ακόμη κι αν τη λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη. Τα αρχικά δείγματα αφορούσαν άνδρες, κυρίως λευκούς, και οι δύο ομάδες αποτελούσαν ένα ασυνήθιστα στενό κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας των μέσων του περασμένου αιώνα. Ο κεντρικός τίτλος είναι μια συσχέτιση βασισμένη σε αυτό το δείγμα, το οποίο σήμερα έχει επεκταθεί σε συζύγους και απογόνους που ξεπερνούν κατά πολύ τους χίλιους, αλλά παραμένει ριζωμένο σε μια συγκεκριμένη, μακρά ιστορική διαδρομή. Αυτό που προσφέρει είναι ένα στοιχείο με ασυνήθιστη αντοχή στον χρόνο, όχι μια μαθηματική φόρμουλα.
Η σιωπηλή σημασία της ίδιας της διάρκειας της έρευνας είναι το στοιχείο που αποτυπώνεται πιο έντονα. Χρειάστηκε σχεδόν ένας αιώνας, τέσσερις διαφορετικοί διευθυντές και δεκαετίες αβέβαιης χρηματοδότησης για να φτάσουμε σε μια απάντηση που πολλοί άνθρωποι θα μπορούσαν να είχαν μαντέψει από την αρχή.
Η δυσκολία δεν ήταν ποτέ στο να ανακαλύψουμε την αλήθεια. Η δυσκολία είναι να πιστέψουμε ότι κάτι τόσο απλό και καθημερινό μπορεί τελικά να είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.
*Η μελέτη στην οποία βασίζεται το ρεπορτάζ είναι παρατηρησιακή, πράγμα που σημαίνει ότι τα συμπεράσματα που προκύπτουν από μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων δεν αποτελούν «συνταγή» για την προσωπική ζωή κανενός αναγνώστη.