Στο εργαστήριό της στο Πανεπιστήμιο Ντρέξελ, μελετά τι κρύβεται πίσω από την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε ευέλικτα και να λύνουμε προβλήματα.
- Σε μελέτη της, η νευροεπιστήμονας Ευαγγελία Χρυσικού συνέκρινε μια ομάδα 20 διακεκριμένων δημιουργών με μια ομάδα ελέγχου, με στόχο να εντοπίσει τις νευρολογικές διαφορές που εξηγούν την υψηλή δημιουργικότητα και την ευέλικτη σκέψη.
- Το βασικό εύρημα ήταν η υψηλότερη συνδεσιμότητα στον εγκέφαλο των δημιουργών, ιδίως μεταξύ του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας και του εκτελεστικού ελέγχου, ακόμη και σε κατάσταση ηρεμίας, υποδεικνύοντας συνεχή μεταξύ τους «διάλογο».
- Κατά την εκτέλεση δημιουργικών εργασιών, οι εγκέφαλοι των διακεκριμένων δημιουργών εμφάνισαν πιο εστιασμένη και αποτελεσματική νευρωνική ενεργοποίηση, σε αντίθεση με την πιο διάσπαρτη και ανοργάνωτη λειτουργία που παρατηρήθηκε στην ομάδα ελέγχου.
- Τα ευρήματα υποδηλώνουν πως η δημιουργικότητα βασίζεται στην αποτελεσματική πρόσβαση και το φιλτράρισμα της μνήμης. Ο εγκέφαλος των δημιουργικών ατόμων ανακτά επιλεκτικά γνώσεις για να παράγει νέες ιδέες ή να επανερμηνεύει αντικείμενα.
Η δημιουργική σπίθα μπορεί να ανάψει σε οποιονδήποτε, οποιαδήποτε στιγμή. Για τη γνωσιακή νευροεπιστήμονα Ευαγγελία Χρυσικού, που μεγάλωσε στην Ελλάδα, η δημιουργικότητα είναι σχεδόν θεμελιώδες ανθρώπινο ένστικτο. Όπως υποστηρίζει, το είδος μας δεν θα είχε φτάσει να κατοικεί σε κάθε γωνιά του πλανήτη αν δεν μπορούσε να φανταστεί τι είναι δυνατό και να το κάνει πραγματικότητα. Κατά την ίδια, κάθε δημιουργική πράξη βρίσκεται κάπου σε ένα φάσμα ανασυνδυασμού όσων ήδη γνωρίζουμε σε κάτι που δεν υπήρχε πριν.
«Όλοι μπορούμε να μετατρέψουμε μια καρέκλα σε ασπίδα»
Για να το εξηγήσει, δίνει ένα απλό παράδειγμα: κάθεστε σε μια καρέκλα σε ένα δωμάτιο και ξαφνικά κάποιος σας επιτίθεται. «Θα αναδιοργανώσετε πολύ γρήγορα τη σκέψη σας για το τι είναι η καρέκλα και θα τη χρησιμοποιήσετε ως ασπίδα, ή θα χρησιμοποιήσετε άλλα αντικείμενα γύρω σας ως όπλο», λέει. «Αυτό που βρίσκω συναρπαστικό είναι ότι όλοι μπορούμε να το κάνουμε. Ποιες είναι όμως αυτές οι διεργασίες; Υπάρχει κάτι στον εγκέφαλό μας που μας επιτρέπει να πάρουμε κάτι που καθημερινά χρησιμοποιούμε ως στυλό και να το μετατρέψουμε αμέσως σε κάτι με άλλα χαρακτηριστικά, που εξυπηρετεί διαφορετικό σκοπό». Ένα στυλό, για παράδειγμα, μπορεί να γίνει ένα μικροσκοπικό δόρυ.
Γιατί κάποιοι είναι πιο δημιουργικοί από άλλους;
Στο εργαστήριό της στο Πανεπιστήμιο Ντρέξελ, η Χρυσικού μελετά την εγκεφαλική δραστηριότητα με λειτουργική μαγνητική τομογραφία και διακρανιακό ηλεκτρικό ερεθισμό, προσπαθώντας να κατανοήσει τι κρύβεται πίσω από την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε ευέλικτα και να λύνουμε προβλήματα. Σε πρόσφατη μελέτη της, που έγινε στο Πανεπιστήμιο Τόμας Τζέφερσον, συγκέντρωσε 20 «διακεκριμένους» δημιουργούς, ανθρώπους με εξαιρετικά υψηλή δημιουργικότητα, και τους αντιπαρέβαλε με μια ομάδα ελέγχου.
Η δεύτερη ομάδα αποτελούνταν από άτομα της ίδιας ηλικίας και με ανάλογο μορφωτικό και επαγγελματικό υπόβαθρο, αλλά με λιγότερο εντυπωσιακές δημιουργικές επιδόσεις. Η δημιουργικότητα των συμμετεχόντων αξιολογήθηκε μέσω ειδικού ερωτηματολογίου δημιουργικών επιτευγμάτων. Μαζί με τον Άντριου Νιούμπεργκ του Πανεπιστημίου Τόμας Τζέφερσον, τον Σκοτ Μπάρι Κάουφμαν του Πανεπιστημίου Κολούμπια και άλλους συνεργάτες, η Χρυσικού θέλησε να δει τι στον εγκέφαλο θα μπορούσε να εξηγήσει τη διαφορά ανάμεσα στις δύο ομάδες.
Οι ερευνητές κατέγραψαν, μεταξύ άλλων, τα επίπεδα οξυγόνωσης του αίματος στον εγκέφαλο των συμμετεχόντων ενώ βρίσκονταν σε κατάσταση ηρεμίας, χωρίς να εκτελούν καμία εργασία. Στόχος ήταν να συγκρίνουν πόσο διαφέρουν οι λειτουργικές συνδέσεις ανάμεσα σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου σε κάθε ομάδα. «Θέλαμε να μάθουμε αν υπάρχει κάτι στον τρόπο που τα διάφορα μέρη του εγκεφάλου "μιλούν" μεταξύ τους σε ηρεμία, όταν δεν υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος στόχος», εξηγεί.
Το βασικό εύρημα ήταν σαφές. Στους διακεκριμένους δημιουργούς η συνδεσιμότητα ήταν υψηλότερη, τόσο μέσα σε κάθε ημισφαίριο όσο και, κυρίως, ανάμεσα στο δεξί και το αριστερό. Η διαφορά ήταν ιδιαίτερα έντονη σε δύο δίκτυα που πολλές μελέτες έχουν συνδέσει με τη δημιουργική σκέψη: το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας και το δίκτυο εκτελεστικού ελέγχου.
Όπως σημειώνει η δρ. Χρυσικού, στις περισσότερες καθημερινές μας δραστηριότητες αυτά τα δύο δίκτυα λειτουργούν ανταγωνιστικά. Στις δημιουργικές εργασίες, αντίθετα, φαίνεται να επικοινωνούν περισσότερο. «Στους διακεκριμένους δημιουργούς υπήρχε πολύ περισσότερος διάλογος ανάμεσα σε αυτά τα δύο δίκτυα σε σχέση με τους υπόλοιπους», λέει.
Οι διαφορές εμφανίστηκαν και όταν οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να ολοκληρώσουν το τεστ εναλλακτικών χρήσεων, την κλασική μέτρηση της δημιουργικότητας. Στο τεστ αυτό δείχνεις σε κάποιον ένα αντικείμενο και του ζητάς να βρει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μια εναλλακτική χρήση του. Οι εγκέφαλοι των διακεκριμένων δημιουργών αποδείχθηκαν πιο αποτελεσματικοί.
Η ενεργοποίηση των περιοχών ήταν πολύ πιο εστιασμένη, ενώ στην ομάδα ελέγχου ήταν πιο ασταθής, διάσπαρτη και λιγότερο οργανωμένη. Οι περιοχές που υποστηρίζουν τις δημιουργικές λειτουργίες ενεργοποιούνταν στους πρώτους συχνότερα, εντονότερα και με μεγαλύτερη ακρίβεια. Το εύρημα ίσχυε για όλη την ομάδα, είτε επρόκειτο για διάσημους καλλιτέχνες, είτε για συγγραφείς, είτε για δικηγόρους, κάτι που η ίδια χαρακτηρίζει «πραγματικά εντυπωσιακό».
Η δημιουργικότητα δεν είναι μαγεία αλλά μνήμη
Τι σημαίνουν όλα αυτά σε ψυχολογικό επίπεδο; Το δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας ενεργοποιείται έντονα όταν θυμόμαστε το παρελθόν ή φανταζόμαστε το μέλλον, ενώ το δίκτυο εκτελεστικού ελέγχου όταν υλοποιούμε τα σχέδιά μας. Κατά τη Χρυσικού, το εύρημα δείχνει ότι οι δημιουργικές πράξεις στηρίζονται στην πρόσβαση σε συγκεκριμένη γνώση.
«Έχουμε μνήμες για τον κόσμο γύρω μας, για το πώς δουλεύουν και πώς λειτουργούν τα πράγματα. Αυτές οι μνήμες ανακτώνται με συγκεκριμένους τρόπους, ανάλογα με το πλαίσιο του στόχου που έχουμε να πετύχουμε», εξηγεί. Ο εγκέφαλος των πολύ δημιουργικών ανθρώπων, δηλαδή, φιλτράρει την αναζήτηση στη μνήμη με βάση το πλαίσιο και τις εργασίες που έχει μπροστά του, ειδικά όταν δημιουργεί κάτι καινούργιο. Η ίδια αναζήτηση βοηθά και στην επανερμηνεία ενός αντικειμένου, όπως η καρέκλα που γίνεται ασπίδα.
Η ερευνήτρια παραδέχεται ότι η ανάλυση των αποτελεσμάτων είναι ακόμη «κάπως θολή» και ότι χρειάζεται πολύ περισσότερη πειραματική δουλειά για να μπορέσει κανείς να πει με βεβαιότητα ποιο ακριβώς είδος μνήμης αναδιοργανώνεται κάθε φορά. Θεωρεί πάντως τη μελέτη ένα πολύ ενδιαφέρον πρώτο βήμα προς την απάντηση στο ερώτημα του πώς δανειζόμαστε από τη μνήμη για να δημιουργήσουμε πράγματα που δεν υπάρχουν.