Με την πάροδο των δεκαετιών το παλιό αυτό ολλανδικό έθιμο εξαφανίστηκε. Τα τελευταία χρόνια όμως επανέρχεται σταδιακά, χάρη στις πρωτοβουλίες της ποιήτριας και συγγραφέως Marjolijn van Heemstra.
Σε έναν περιφραγμένο κήπο κοντά στους λόφους του North York Moors, στη βόρεια Αγγλία, μια μικρή ομάδα ανθρώπων κάθεται σιωπηλά παρακολουθώντας το φως της ημέρας να χάνεται. Ο ουρανός σκοτεινιάζει σταδιακά, ένα λεπτό κομμάτι σελήνης εμφανίζεται πάνω από τον ορίζοντα και τα πρώτα αστέρια αρχίζουν να διακρίνονται. Νυχτερίδες πετούν χαμηλά αναζητώντας τροφή, μια κουκουβάγια ακούγεται από μακριά και το περίγραμμα ενός ερειπωμένου κάστρου διακρίνεται στο βάθος.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της σκηνής, όμως, είναι η απουσία τεχνητού φωτισμού. Δεν υπάρχουν φώτα κήπου, φακοί ή οθόνες κινητών τηλεφώνων. Οι συμμετέχοντες απλώς παρακολουθούν τη μετάβαση από το φως στο σκοτάδι.
Η συγκέντρωση αυτή αποτελεί μέρος ενός σύγχρονου πειράματος που βασίζεται σε μια παλιά ολλανδική συνήθεια: την πρακτική που είναι γνωστή ως «dusking». Πρόκειται για μια απλή δραστηριότητα κατά την οποία οι άνθρωποι βγαίνουν έξω στο τέλος της ημέρας και παρατηρούν τη σταδιακή έλευση της νύχτας.
Η πρακτική αυτή υπήρξε κάποτε συνηθισμένο οικογενειακό τελετουργικό στις Κάτω Χώρες. Πριν από την ευρεία χρήση του ηλεκτρικού φωτισμού, οι οικογένειες συνήθιζαν να κάθονται μαζί για λίγη ώρα στο σούρουπο, παρακολουθώντας τον κόσμο γύρω τους να βυθίζεται στο σκοτάδι πριν ανάψουν τις λάμπες.
Τα τελευταία χρόνια όμως επανέρχεται σταδιακά
Με την πάροδο των δεκαετιών το έθιμο σχεδόν εξαφανίστηκε. Τα τελευταία χρόνια όμως επανέρχεται σταδιακά, χάρη στις πρωτοβουλίες της Ολλανδής ποιήτριας και συγγραφέως Marjolijn van Heemstra.
Η van Heemstra έμαθε για το έθιμο όταν μια ηλικιωμένη γυναίκα της περιέγραψε ότι, όταν ήταν παιδί, καθόταν κάθε βράδυ με τους γονείς της παρακολουθώντας το σούρουπο. Η συγγραφέας δεν είχε ξανακούσει για αυτή την πρακτική και αποφάσισε να την ερευνήσει.
Η αναζήτηση σε αρχεία και εφημερίδες αποκάλυψε αναφορές που φτάνουν μέχρι τον 18ο αιώνα. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρχαν ακόμη και οδηγίες για το πώς θα έπρεπε να γίνεται η παρατήρηση του σούρουπου.
Η van Heemstra άρχισε να γράφει για το θέμα και σύντομα έλαβε πολλές απαντήσεις από ηλικιωμένους ανθρώπους που θυμούνταν την πρακτική από την παιδική τους ηλικία.
Στη συνέχεια άρχισε να διοργανώνει οργανωμένες συναντήσεις παρατήρησης του σούρουπου. Οι εκδηλώσεις αυτές προσέλκυσαν ολοένα και μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Σε μια από τις πρώτες συγκεντρώσεις στις όχθες του ποταμού Άμστελ στο Άμστερνταμ συμμετείχαν περίπου 150 άνθρωποι, ενώ σε ένα μουσικό φεστιβάλ συγκεντρώθηκαν περίπου 400 άτομα για να παρακολουθήσουν τη δύση της ημέρας.
Σήμερα, θέατρα και πολιτιστικοί χώροι στις Κάτω Χώρες φιλοξενούν τακτικά αντίστοιχες συναντήσεις, ενώ υπάρχουν σχέδια για την επέκταση της πρακτικής σε περισσότερες περιοχές της χώρας. Παράλληλα, διοργανώνονται εκδηλώσεις και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ιρλανδία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας συνάντησης οι συμμετέχοντες καλούνται να καθίσουν ήσυχα και να συγκεντρωθούν σε ένα συγκεκριμένο σημείο του τοπίου, όπως ένα δέντρο ή έναν λόφο. Στόχος είναι να παρατηρήσουν πώς τα αντικείμενα αλλάζουν μορφή καθώς το φως μειώνεται.
Στοιχεία παρόμοια με τον διαλογισμό
Σύμφωνα με τη van Heemstra, η διαδικασία αυτή έχει στοιχεία παρόμοια με τον διαλογισμό. Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλες πρακτικές ευεξίας που επικεντρώνονται στην εσωτερική συγκέντρωση, η παρατήρηση του σούρουπου στρέφει την προσοχή προς το περιβάλλον.
Η ίδια θεωρεί ότι πρόκειται για έναν τρόπο επανασύνδεσης με τον φυσικό κόσμο, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι περνούν μεγάλο μέρος της ημέρας μπροστά σε οθόνες.
Η πρακτική δεν απαιτεί ειδικό εξοπλισμό ούτε συγκεκριμένο χώρο. Όπως σημειώνει, αρκεί μια καρέκλα και μια θέα προς τον ορίζοντα ή ένα σημείο του τοπίου.
Ένας από τους στόχους της πρωτοβουλίας είναι επίσης η ευαισθητοποίηση για το ζήτημα της φωτορύπανσης. Η τεχνητή φωταγώγηση των πόλεων έχει αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, μειώνοντας τη δυνατότητα παρατήρησης του νυχτερινού ουρανού.
Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2023 στο επιστημονικό περιοδικό Science, η φωτεινότητα του νυχτερινού ουρανού αυξανόταν κατά μέσο όρο κατά 9,6% ετησίως μεταξύ 2011 και 2022.
Άλλη μελέτη διαπίστωσε ότι μόλις το 10% των κατοίκων του δυτικού ημισφαιρίου έχει πρόσβαση σε ουρανό χωρίς σημαντική τεχνητή φωταγώγηση.
Η φωτορύπανση δεν επηρεάζει μόνο την εμπειρία παρατήρησης του ουρανού αλλά και την υγεία των ανθρώπων. Έρευνα του University College London το 2023 έδειξε ότι το τεχνητό φως τη νύχτα μπορεί να καταστέλλει την παραγωγή μελατονίνης και να διαταράσσει τον κιρκάδιο ρυθμό του οργανισμού.
Οι επιπτώσεις αυτές συνδέονται με διαταραχές ύπνου, προβλήματα ψυχικής υγείας, καρδιαγγειακές παθήσεις και άλλες επιπτώσεις στην υγεία.
Η επίδραση της φωτορύπανσης είναι ακόμη πιο έντονη για την άγρια ζωή. Μελέτες έχουν δείξει ότι το τεχνητό φως επηρεάζει τη συμπεριφορά πολλών ειδών ζώων, από μεταναστευτικά πουλιά μέχρι νυχτερινά θηλαστικά.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε τον Ιανουάριο έδειξε ότι τα φώτα τεχνολογίας LED μπορούν να μειώσουν τη νυχτερινή δραστηριότητα των σκόρων -σημαντικών επικονιαστών- έως και κατά 85%.
Αντίστοιχα, άλλες μελέτες έχουν καταγράψει επιπτώσεις σε θαλάσσιες χελώνες, έντομα και φυτά, καθώς και αλλαγές στον χρόνο ανάπτυξης δέντρων και θάμνων.
Αυξάνεται το ενδιαφέρον για την προστασία του ουρανού
Παρά τις ανησυχίες αυτές, τα τελευταία χρόνια αυξάνεται το ενδιαφέρον για την προστασία του σκοτεινού ουρανού. Από το 2001 μέχρι σήμερα περίπου 250 περιοχές σε 22 χώρες έχουν χαρακτηριστεί επίσημα ως περιοχές προστασίας του νυχτερινού ουρανού.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν σήμερα 22 τέτοιες περιοχές. Το εθνικό πάρκο North York Moors απέκτησε το 2020 τον υψηλότερο βαθμό πιστοποίησης ως «περιοχή εξαιρετικά σκοτεινού ουρανού».
Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής εφαρμόζονται πρακτικά μέτρα, όπως η μείωση της έντασης των φώτων, η κατεύθυνσή τους μόνο προς τις απαραίτητες περιοχές και η απενεργοποίηση ορισμένων φωτιστικών σωμάτων μετά τα μεσάνυχτα.
Οι περιοχές αυτές διοργανώνουν επίσης φεστιβάλ αφιερωμένα στον νυχτερινό ουρανό και τη μείωση της φωτορύπανσης.
Η πρακτική της παρατήρησης του σούρουπου εντάσσεται συχνά σε αυτές τις εκδηλώσεις. Σύμφωνα με έρευνες που πραγματοποιήθηκαν σε συμμετέχοντες, όσοι παρακολουθούν τέτοιες δραστηριότητες αισθάνονται πιο άνετα στο σκοτάδι και συχνά αλλάζουν τις συνήθειές τους σχετικά με τον φωτισμό στο σπίτι.