Το άγχος, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η ευερεθιστότητα και οι δυσκολίες συγκέντρωσης εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα στους εφήβους.
Ωστόσο, σύμφωνα με την ψυχολόγο Χακίμα Κάστρο, που ειδικεύεται στην εφηβική ηλικία, το βασικό πρόβλημα βρίσκεται βαθύτερα. Όπως εξηγεί σε συνέντευξη στην ισπανική AS, πολλοί έφηβοι δυσκολεύονται να κατανοήσουν ποιοι είναι, τι θέλουν και πώς να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους. Η ίδια παρατηρεί ότι πολλοί δυσκολεύονται να χτίσουν μία ταυτότητα και να βρουν νόημα και έτσι ξεκινούν από μία πολύ εύθραυστη βάση.
Η ειδικός απορρίπτει την άποψη ότι οι σημερινοί νέοι είναι πιο αδύναμοι από τις προηγούμενες γενιές. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον που δεν τους επιτρέπει να σταματήσουν, να ακούσουν τον εαυτό τους και να κατανοήσουν όσα αισθάνονται. Όπως επισημαίνει, στο παρελθόν υπήρχε περισσότερος χρόνος για σκέψη και περισυλλογή, ενώ σήμερα κάθε δυσάρεστο συναίσθημα μπορεί εύκολα να καλυφθεί μέσω του κινητού τηλεφώνου, των βιντεοπαιχνιδιών ή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το πρόβλημα είναι, όπως τονίζει, ότι τα συναισθήματα δεν εξαφανίζονται όταν δεν τα αντιμετωπίζει κανείς.
Η Κάστρο θεωρεί ότι η οικογένεια εξακολουθεί να αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των εφήβων, καθώς εκεί μαθαίνουν αν τα συναισθήματά τους γίνονται αποδεκτά. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης οι φίλοι, οι οποίοι στην εφηβεία δεν αποτελούν μόνο παρέα αλλά και στοιχείο διαμόρφωσης της ταυτότητας, ενώ καθοριστική είναι και η συμβολή του σχολείου στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι κίνδυνοι για τους εφήβους
Η μεγαλύτερη αλλαγή που έχει συντελεστεί τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με την ίδια, είναι η είσοδος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στις ζωές μας, καθώς ενισχύουν όλες τις παραπάνω επιρροές. Μέσα από τις πλατφόρμες αυτές, οι έφηβοι εκτίθενται διαρκώς σε συγκρίσεις, στοιχείο που είναι ανησυχητικό.
«Οι έφηβοι δεν συγκρίνουν τον εαυτό τους με ολοκληρωμένες πραγματικότητες, αλλά με επεξεργασμένες εκδοχές των άλλων», εξηγεί η ψυχολόγος. Έτσι δημιουργείται η αίσθηση ότι υστερούν απέναντι σε φαινομενικά τέλεια σώματα, ζωές και επιτεύγματα. Παράλληλα, η αυτοεκτίμησή τους εξαρτάται όλο και περισσότερο από τα σχόλια, τις προβολές και τα «μου αρέσει», με αποτέλεσμα να αξιολογούν την προσωπική τους αξία με βάση την ανταπόκριση που λαμβάνουν στο διαδίκτυο.
Προειδοποιητικά σημάδια
Σύμφωνα με την ψυχολόγο, τα σημάδια μίας κακής συναισθηματικής κατάστασης σε έναν έφηβο δεν εκδηλώνονται πάντα ως θλίψη, γεγονός που συχνά δυσκολεύει γονείς και εκπαιδευτικούς να τα αναγνωρίσουν. Αντίθετα, μπορεί να εμφανιστούν ως απομόνωση, ευερεθιστότητα, απάθεια, εγκατάλειψη δραστηριοτήτων που παλαιότερα ευχαριστούσαν τον έφηβο ή έντονη αυτοκριτική. Επίσης, ολοένα και περισσότεροι νέοι χρησιμοποιούν το κινητό τους ως συναισθηματικό καταφύγιο για να αποφύγουν δυσάρεστες σκέψεις και συναισθήματα, κάτι που μακροπρόθεσμα ενισχύει την αποξένωση από τον εαυτό τους και τους άλλους.
Με στόχο την αντιμετώπιση αυτής της πραγματικότητας, η Κάστρο δημιούργησε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Η Λία και το μυστικό της Γυάλινης Πόλης», βασισμένο στην εμπειρία της από την κλινική πράξη και στις απαντήσεις περισσότερων από 50 εφήβων σχετικά με τη σχέση τους με τις οθόνες και τα συναισθήματά τους. Μέσα από την αφήγηση, οι νέοι μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους χωρίς να αισθάνονται ότι κρίνονται. Το πρόγραμμα, το οποίο τιμήθηκε το 2026 με το δεύτερο βραβείο καλύτερου εκπαιδευτικού έργου από το Επίσημο Κολλέγιο Ψυχολόγων της Καταλονίας, προωθεί τη συζήτηση για τη συναισθηματική υγεία και τον αντίκτυπο της τεχνολογίας.
Η ψυχολόγος υποστηρίζει ότι η λύση δεν είναι η απαγόρευση των ψηφιακών συσκευών, αλλά η εκπαίδευση ώστε να γίνεται σωστή χρήση και να μην νιώθουν ότι εξαρτώνται από αυτά για να νιώσουν καλά.