Έχετε συναντήσει ποτέ έναν γνωστό σας στον δρόμο και, για λίγα δευτερόλεπτα, να μην μπορείτε να καταλάβετε ποιος είναι; Ή μήπως αναγνωρίζετε κάποιον μόνο από τη φωνή όταν αρχίσει να μιλάει;
Για ορισμένους ανθρώπους, αυτή η εμπειρία δεν είναι περιστασιακή. Μπορεί να συμβαίνει καθημερινά, ακόμη και με πρόσωπα που γνωρίζουν καλά.
Η κατάσταση αυτή μπορεί να σχετίζεται με την προσωπαγνωσία, γνωστή και ως «τύφλωση προσώπων», μια νευρολογική διαταραχή που προκαλεί αδυναμία αναγνώρισης προσώπων, ακόμη και οικείων.
Το παράδοξο είναι ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται απαραίτητα στα μάτια.
«Βλέπω το πρόσωπο, αλλά δεν ξέρω ποιος είναι»
Ένα άτομο με προσωπαγνωσία μπορεί να βλέπει κανονικά τα μάτια, τη μύτη και το στόμα ενός ανθρώπου. Μπορεί ακόμη να αντιλαμβάνεται αν το πρόσωπο εκφράζει χαρά, φόβο ή θυμό. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν ο εγκέφαλος πρέπει να ενώσει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά και να καταλήξει στο συμπέρασμα: «Αυτός είναι ο συγκεκριμένος άνθρωπος που γνωρίζω».
Το πρόσωπο μπορεί να φαίνεται καθαρά, αλλά η ταυτότητα να μην «ενεργοποιείται».
Στη διαδικασία εμπλέκεται ένα ευρύτερο δίκτυο περιοχών του εγκεφάλου, κυρίως στις ινιακές και κροταφικές περιοχές, με σημαντικό ρόλο της λεγόμενης ατρακτοειδούς περιοχής των προσώπων (fusiform face area).
Ωστόσο, η αναγνώριση δεν εξαρτάται από ένα και μόνο σημείο του εγκεφάλου. Απαιτεί συνεργασία μεταξύ της οπτικής αντίληψης, της μνήμης και των συστημάτων που συνδέουν το πρόσωπο με τις πληροφορίες που έχουμε για ένα συγκεκριμένο άτομο. Γι' αυτό ένας άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίζει αμέσως τη φωνή κάποιου, αλλά να μην αναγνωρίζει το πρόσωπό του.
Oι δύο μορφές της πάθησης
Υπάρχουν δύο βασικές μορφές προσωπαγνωσίας.
Η επίκτητη προσωπαγνωσία μπορεί να εμφανιστεί μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, όγκο, εγκεφαλίτιδα ή άλλη βλάβη στις περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στην αναγνώριση προσώπων. Αν η δυσκολία εμφανιστεί ξαφνικά, ιδιαίτερα εάν συνοδεύεται από προβλήματα στην ομιλία, την όραση, τη δύναμη ή τον προσανατολισμό, απαιτείται άμεση νευρολογική αξιολόγηση.
Υπάρχει όμως και η αναπτυξιακή προσωπαγνωσία, η οποία υπάρχει από την παιδική ηλικία, χωρίς να έχει εντοπιστεί κάποια εμφανής εγκεφαλική βλάβη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ένα παιδί μπορεί να μεγαλώσει μαθαίνοντας να χρησιμοποιεί άλλες πληροφορίες για να αναγνωρίζει τους ανθρώπους γύρω του. Μπορεί να μην αντιλαμβάνεται καν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι αναγνωρίζουν τα πρόσωπα με διαφορετικό τρόπο.
Η σχέση με τη μυωπία
Η μυωπία και η προσωπαγνωσία δεν είναι το ίδιο πράγμα. Στη μυωπία, τα αντικείμενα που βρίσκονται μακριά εμφανίζονται θολά επειδή η εικόνα δεν εστιάζεται σωστά στον αμφιβληστροειδή. Όταν το παιδί πλησιάσει το αντικείμενο ή φορέσει τη σωστή οπτική διόρθωση, οι λεπτομέρειες του προσώπου συνήθως γίνονται και πάλι ευκρινείς.
Στην προσωπαγνωσία, αντίθετα, η δυσκολία μπορεί να παραμένει ακόμη και όταν η όραση είναι φυσιολογική και το πρόσωπο φαίνεται καθαρά.
Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η συνηθισμένη παιδική μυωπία προκαλεί άμεσα προσωπαγνωσία. Ωστόσο, όταν μια σημαντική μυωπία παραμένει αδιάγνωστη για μεγάλο χρονικό διάστημα, το παιδί βλέπει λιγότερες λεπτομέρειες στα πρόσωπα και μπορεί να βασίζεται περισσότερο στη φωνή, στο σώμα ή στο περιβάλλον για να αναγνωρίσει κάποιον.
Αυτό ενδέχεται να δυσκολεύει την καθημερινή εκμάθηση προσώπων, δεν αρκεί όμως από μόνο του για να χαρακτηριστεί ως προσωπαγνωσία.
Οι μελέτες στα παιδιά
Πιο ισχυρά στοιχεία για τη σημασία της πρώιμης οπτικής εμπειρίας προέρχονται από περιπτώσεις παιδιών που γεννήθηκαν με συγγενή καταρράκτη.
Η σοβαρή στέρηση της όρασης κατά τους πρώτους μήνες της ζωής μπορεί να προκαλέσει μακροχρόνιες δυσκολίες στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται συνολικά ένα πρόσωπο.
Πρόκειται όμως για πολύ σοβαρότερη κατάσταση από τη συνηθισμένη παιδική μυωπία και τα ευρήματα αυτά δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στα παιδιά με μυωπία.
Όταν η φωνή γίνεται «ταυτότητα»
Για έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει πρόσωπα, η φωνή μπορεί να γίνει ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο. Ο τόνος, η χροιά, ο ρυθμός, η προφορά και ο τρόπος με τον οποίο μιλά κάποιος προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για την ταυτότητά του.
Σε πολλές περιπτώσεις αναπτυξιακής προσωπαγνωσίας, η αναγνώριση μέσω της φωνής παραμένει φυσιολογική. Δεν είναι όμως η μοναδική στρατηγική.
Οι άνθρωποι μπορεί να χρησιμοποιούν το χτένισμα, τα γυαλιά, τα γένια, τα ρούχα, το ύψος, τη σωματοδομή, τη στάση του σώματος, τον τρόπο που περπατούν ή ακόμη και το σημείο στο οποίο συναντούν κάποιον.
Το σύστημα αυτό λειτουργεί όσο παραμένει σταθερό το πλαίσιο. Ένας δάσκαλος που συναντάται στην παραλία αντί για το σχολείο, ή ένας γείτονας μετά από μια μεγάλη αλλαγή στην εμφάνισή του, μπορεί ξαφνικά να γίνει πολύ δύσκολο να αναγνωριστεί.
Πώς μπορεί να φανεί στα παιδιά
Ένα παιδί με δυσκολίες στην αναγνώριση προσώπων μπορεί να μην αναγνωρίζει αμέσως έναν συμμαθητή του εκτός σχολείου, να μπερδεύει παρόμοιους χαρακτήρες σε μια ταινία ή να περιμένει να μιλήσει κάποιος πριν καταλάβει ποιος είναι.
Κάποιες φορές μπορεί να φαίνεται ντροπαλό, αφηρημένο ή ακόμη και αντικοινωνικό, ενώ στην πραγματικότητα φοβάται μήπως απευθυνθεί σε λάθος άνθρωπο.
Το πρώτο βήμα είναι ο έλεγχος της όρασης: οπτική οξύτητα, διάθλαση, πιθανή αμβλυωπία, στραβισμός ή άλλες οφθαλμολογικές παθήσεις.
Εάν, παρά τη σωστή διόρθωση της όρασης, η δυσκολία στην αναγνώριση οικείων προσώπων παραμένει, μπορεί να χρειαστεί περαιτέρω αξιολόγηση από ειδικούς.
Η οφθαλμολογική εξέταση από μόνη της δεν μπορεί να διαγνώσει την προσωπαγνωσία. Σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται νευροψυχολογική αξιολόγηση και ειδικές δοκιμασίες που εξετάζουν την ικανότητα του ατόμου να μαθαίνει και να αναγνωρίζει νέα πρόσωπα.
Τρόποι αντιμετώπισης
Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει συγκεκριμένη φαρμακευτική θεραπεία για την προσωπαγνωσία. Ασκήσεις οπτικής αντίληψης και προγράμματα εκπαίδευσης μπορούν να βοηθήσουν ορισμένους ανθρώπους, ωστόσο τα αποτελέσματα διαφέρουν και δεν είναι πάντα βέβαιο ότι μεταφέρονται στην καθημερινή ζωή.
Στην πράξη, ιδιαίτερα χρήσιμες είναι οι στρατηγικές αντιστάθμισης: να ζητά κάποιος από τους άλλους να συστήνονται, να συμφωνείται ένα συγκεκριμένο σημείο συνάντησης, να απομνημονεύονται περισσότερα από ένα χαρακτηριστικά ενός προσώπου και να εξηγείται η δυσκολία στο σχολείο ή στον χώρο εργασίας.
Στα παιδιά, ιδιαίτερα σημαντικό είναι να μην εκλαμβάνονται τα λάθη αναγνώρισης ως αγένεια, αδιαφορία ή έλλειψη κοινωνικότητας.
Η έγκαιρη διόρθωση της μυωπίας παραμένει απαραίτητη για τη φυσιολογική ανάπτυξη της όρασης, τη μάθηση και την ασφάλεια του παιδιού.