Η άγνωστη πλευρά των Ζαγοροχωρίων: Σαρακατσάνικη στάνη στο δάσος, εντυπωσιακοί καταρράκτες και τοπ στάση για φαγητό

Κοντά στο χωριό Σκαμνέλι, στα Ζαγοροχώρια, υπάρχουν οι καλύβες -μουσεία των Σαρακατσάνων, καταρράκτες και μια παραδοσιακή ταβέρνα με ηπειρώτικες γεύσεις.

Αν και έχω επισκεφθεί πολλές φορές τα Ζαγοροχώρια, σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, κάθε επιστροφή στην περιοχή αποδεικνύει πως πάντα υπάρχει κάτι καινούργιο να ανακαλύψεις. Έχω περπατήσει στα πιο διάσημα χωριά του Ζαγορίου, αλλά έχω φτάσει και σε λιγότερο προβεβλημένες γωνιές του, όπως οι Ασπράγγελοι, η Βίτσα και η Βοβούσα. Κι όμως, ένα μικρό κομμάτι αυτής της τόσο ιδιαίτερης περιοχής είχε μείνει ακόμη ανεξερεύνητο για μένα.

Αυτή τη φορά, ο δρόμος με έφερε στο Σκαμνέλι, ένα από τα λιγότερο γνωστά χωριά του Ζαγορίου, και από εκεί, περίπου 10 χιλιόμετρα μακρύτερα, στη θέση Γυφτόκαμπος. Μέσα σε ένα εντυπωσιακό δάσος από έλατα και πεύκα βρίσκεται η Σαρακατσάνικη Στάνη, ένα ξεχωριστό υπαίθριο λαογραφικό μουσείο που αναπαριστά έναν ολόκληρο σαρακατσάνικο οικισμό.

Εδώ ο επισκέπτης δεν μαθαίνει απλώς την ιστορία των Σαρακατσάνων, αλλά μπορεί να πάρει μια πραγματική εικόνα της καθημερινότητας των νομάδων κτηνοτρόφων που μετακινούνταν στα βουνά της Πίνδου. Οι χαρακτηριστικές καλύβες, τα κονάκια και οι χώροι όπου συγκεντρώνονταν τα ζώα ζωντανεύουν έναν τρόπο ζωής άρρηκτα συνδεδεμένο με το βουνό και τη φύση.

Σκαμνέλι: Ένα πέτρινο χωριό, στα Ζαγοροχώρια, στις πλαγιές της Τύμφης

Χτισμένο σε υψόμετρο περίπου 1.100 μέτρων, στις υπώρειες της Τύμφης και στις πλαγιές της Κορυφούλας, το Σκαμνέλι είναι ένα από τα ορεινά χωριά του Ζαγορίου που δεν είναι τουριστικά παρά την ομορφιά και την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους.

Η πρώτη εικόνα είναι χαρακτηριστικά ζαγορίσια. Πέτρινα σπίτια με βαριές στέγες, παλιά αρχοντικά, μικρές πλατείες και λιθόστρωτα καλντερίμια σχηματίζουν τις γειτονιές του χωριού, ενώ γύρω του απλώνεται το επιβλητικό τοπίο της Τύμφης. Το πράσινο κυριαρχεί και όσο συνεχίζεις προς τον Γυφτόκαμπο το τοπίο γίνεται ακόμη πιο άγριο, με πυκνά δάση από πεύκα και έλατα.

Στην καρδιά του Σκαμνελίου βρίσκεται η πλακόστρωτη πλατεία με τον μεγάλο πλάτανο, σημείο αναφοράς για το χωριό. Εκεί ξεχωρίζει και ο ναός των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, που χτίστηκε το 1793 με χρήματα των αδελφών Δημητρίου και Χριστόδουλου Σαϊτζή, Σκαμνελιτών που είχαν ξενιτευτεί στη Μολδαβία.

Από την παλιά αρχοντιά του χωριού έχουν διασωθεί χαρακτηριστικά αρχοντικά, ανάμεσά τους εκείνα των οικογενειών Θεοδοσίου, Γενναδίου, Κυπαρίσσου και Φραγκούλη. Μεγάλο μέρος, ωστόσο, της παλαιότερης αρχιτεκτονικής χάθηκε όταν το Σκαμνέλι κάηκε το 1912, στη διάρκεια των πολεμικών γεγονότων για την απελευθέρωση της Ηπείρου.

Αξίζει να αφήσετε για λίγο την πλατεία και να περπατήσετε στα καλντερίμια του. Το Σκαμνέλι δεν είναι ένα χωριό με δεκάδες αξιοθέατα που πρέπει να τσεκάρεις σε μια λίστα. Η γοητεία του βρίσκεται περισσότερο στην ατμόσφαιρά του: στις πέτρινες γειτονιές, στην ησυχία, στα παλιά σπίτια και κυρίως στο βουνό που το αγκαλιάζει.

Λίγο ψηλότερα βρίσκεται η Μονή της Αγίας Παρασκευής, σε ένα σημείο με όμορφη θέα προς το χωριό και τις πλαγιές της Τύμφης. Από εκεί, ένα παλιό μονοπάτι οδηγεί προς το Παλαιόκαστρο, όπου σώζονται τμήματα αρχαίου τείχους, μαρτυρώντας ότι η περιοχή είχε κατοικηθεί ήδη από πολύ παλιότερες εποχές.

Και όταν αφήσεις πίσω σου το Σκαμνέλι με κατεύθυνση προς τον Γυφτόκαμπο, η εικόνα αλλάζει ξανά. Τα σπίτια χάνονται και τη θέση τους παίρνει ένα σχεδόν αλπικό τοπίο, με έλατα και πεύκα να πυκνώνουν γύρω από τον δρόμο. Περίπου δέκα χιλιόμετρα αργότερα, μέσα σε αυτό το φυσικό σκηνικό, εμφανίζεται η Σαρακατσάνικη Στάνη.

Γυφτόκαμπος: Ένα υπαίθριο μουσείο μέσα στα έλατα

Ανατολικά της Τύμφης, μέσα σε μια μεγάλη δασική έκταση με έλατα και πεύκα, βρίσκεται η Σαρακατσάνικη Στάνη, ένα υπαίθριο λαογραφικό μουσείο που δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία της Αδελφότητας Σαρακατσαναίων Ηπείρου.

Δεν πρόκειται για ένα μουσείο με τη συμβατική έννοια. Εδώ δεν υπάρχουν αίθουσες και προθήκες. Η ιστορία βρίσκεται μέσα στο δάσος και ο επισκέπτης περπατά ανάμεσα σε κατασκευές που αναπαριστούν έναν σαρακατσάνικο οικισμό, παίρνοντας μια εικόνα από τον τρόπο με τον οποίο οργανωνόταν κάποτε η καθημερινότητα των νομάδων κτηνοτρόφων της Πίνδου.

Οι Σαρακατσάνοι μετακινούνταν ακολουθώντας τις ανάγκες των κοπαδιών τους και για πολλές δεκαετίες δεν είχαν μόνιμους οικισμούς. Στις προσωρινές εγκαταστάσεις τους κατασκεύαζαν τις χαρακτηριστικές καλύβες από φυσικά υλικά, δημιουργώντας κάθε φορά έναν μικρό, οργανωμένο κόσμο.

Στον Γυφτόκαμπο αυτή η εικόνα έχει ανασυσταθεί. Τα κονάκια, όπου έμεναν οι οικογένειες, οι μικρότερες κατασκευές που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες της καθημερινότητας, αλλά και η «στρούγκα» και το «γρέκι» για τα ζώα σχηματίζουν έναν ολόκληρο οικισμό μέσα στη φύση. Αντικείμενα καθημερινής χρήσης συμπληρώνουν την εικόνα και βοηθούν τον επισκέπτη να αντιληφθεί καλύτερα μια ζωή άμεσα δεμένη με το βουνό, τις εποχές και την κτηνοτροφία.

Η είσοδος στον χώρο είναι ελεύθερη και ίσως αυτό που κάνει την επίσκεψη ακόμη πιο ξεχωριστή είναι το ίδιο το σκηνικό. Οι καλύβες χάνονται ανάμεσα στα ψηλά δέντρα και για λίγο έχεις την αίσθηση ότι δεν επισκέπτεσαι μια αναπαράσταση, αλλά έναν οικισμό που έχει μείνει ανέγγιχτος μέσα στον χρόνο.

Μια παράδοση που εξακολουθεί να είναι ζωντανή

Ο Γυφτόκαμπος δεν λειτουργεί μόνο ως τόπος μνήμης. Η σύνδεση των Σαρακατσάνων με την περιοχή συνεχίζεται μέχρι σήμερα και γίνεται ιδιαίτερα αισθητή κάθε καλοκαίρι.

Το πρώτο Σαββατοκύριακο του Αυγούστου πραγματοποιείται το καθιερωμένο σαρακατσάνικο αντάμωμα. Μουσικές, παραδοσιακοί χοροί και τσίπουρο επιστρέφουν στο βουνό, άνθρωποι συναντιούνται ξανά και αρκετοί επιλέγουν να διανυκτερεύσουν στη φύση. Για λίγες ημέρες ο χώρος αποκτά και πάλι ζωή, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν.

Στάνη: Η παραδοσιακή ταβέρνα για παϊδάκια και κυνήγι μέσα στο βουνό

Σε ένα τέτοιο ταξίδι, το φαγητό δύσκολα θα μπορούσε να είναι αποκομμένο από τον τόπο. Στη Στάνη η κουζίνα κινείται στις γεύσεις του βουνού, με πιάτα που ταιριάζουν ιδανικά μετά από μια μεγάλη διαδρομή στην ορεινή Ήπειρο.

Από τις χαρακτηριστικές επιλογές είναι το πιάτο που έχει πάρει το όνομά του από το σαρακατσάνικο αντάμωμα: τρυφερές μπουκιές μοσχαριού μαγειρεύονται μαζί με πολύχρωμες πιπεριές και κασκαβάλ μέσα σε πήλινο σκεύος. Η πλούσια σάλτσα του είναι από εκείνες που σχεδόν επιβάλλουν να υπάρχει φρέσκο ψωμί στο τραπέζι.

Όταν υπάρχει διαθέσιμο, αξίζει να δοκιμάσετε και το αγριογούρουνο με κάστανα και γλυκοπατάτες, ένα βαθιά χειμωνιάτικο πιάτο με γεύσεις που παραπέμπουν κατευθείαν στο βουνό.

Για όσους προτιμούν κάτι περισσότερο κλασικό, τα παϊδάκια είναι σχεδόν αυτονόητη επιλογή, μαζί με χρυσαφένιες τηγανητές πατάτες. Και όσο χορταστικό κι αν έχει προηγηθεί το γεύμα, κρατήστε λίγο χώρο για το τέλος.

Το cheesecake λεμονιού, δροσερό και με αφράτη κρέμα, είναι από εκείνα τα γλυκά στα οποία δύσκολα αντιστέκεσαι. Εμείς, πάντως, δεν τα καταφέραμε.

Ηλιοχώρι και οι καταρράκτες της Τύμφης

Η ευρύτερη περιοχή κρύβει και άλλα χωριά που παραμένουν έξω από τις κλασικές διαδρομές του Ζαγορίου. Ανάμεσά τους το Ηλιοχώρι, χτισμένο αμφιθεατρικά στις πλαγιές της Τύμφης, με ανοιχτή θέα προς την κοιλάδα του Ρασενίτη.

Από την πλατεία του ξεκινά σηματοδοτημένο κατηφορικό μονοπάτι που οδηγεί στους καταρράκτες Μπάλντα ντι Στρίγκα. Πρόκειται για τρεις διαδοχικούς καταρράκτες, με τον μεγαλύτερο να φτάνει περίπου τα 25 μέτρα και τα νερά του να καταλήγουν σε μια βαθιά φυσική βάθρα. Τα νερά παραμένουν παγωμένα ακόμη και όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, όμως το τοπίο από μόνο του δικαιολογεί την πεζοπορία.

Η ονομασία «Μπάλντα ντι Στρίγκα», βλάχικης προέλευσης, παραπέμπει στη «μικρή λίμνη της κραυγής» και θυμίζει τη βλάχικη παράδοση που εξακολουθεί να είναι έντονη σε αυτή την πλευρά του Ανατολικού Ζαγορίου. Το Ηλιοχώρι, το Βρυσοχώρι, η Λάιστα και ακόμη πιο μακριά η Βοβούσα συνθέτουν μια διαφορετική διαδρομή από εκείνη των περισσότερο τουριστικών Ζαγοροχωρίων.