Για το πώς προέκυψε το όνομα «Ποδαράδες» έχουν διατυπωθεί τέσσερις εξηγήσεις. Δεν έχουν όλες το ίδιο ιστορικό βάρος, αλλά είναι εξίσου δημοφιλείς.
- Το 1923 ο Νικόλαος Πλαστήρας έθεσε τον θεμέλιο λίθο για τον προσφυγικό οικισμό. Παρά τις προτάσεις για ονόματα όπως «Νέα Πισιδία», τελικά επικράτησε το «Νέα Ιωνία» για να συμπεριλάβει όλους τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.
- Οι Αθηναίοι αποκαλούσαν την περιοχή «Ποδαράδες». Οι λαϊκές εξηγήσεις απέδιδαν το όνομα στην καθημερινή πεζοπορία των κατοίκων από το τέρμα των λεωφορείων ή στον αρχαίο χείμαρρο Ποδονίφτη όπου φέρεται να έπλεναν τα πόδια τους.
- Η πιο έγκυρη εκδοχή αποδίδει το τοπωνύμιο στη μεγάλη βυζαντινή οικογένεια «Ποδαράδες» ή «Πλατύποδες». Η οικογένεια κατείχε τεράστιους ελαιώνες στην περιοχή πριν από την Άλωση, με το επώνυμο να προέρχεται από σωματικό χαρακτηριστικό.
- Όταν οι πρόσφυγες συνειδητοποίησαν ότι δεν υπήρχε επιστροφή, μετέτρεψαν τις παράγκες σε βιομηχανικό κέντρο. Η ανάπτυξη της κλωστοϋφαντουργίας και της ταπητουργίας οδήγησε στη δημιουργία του αυτόνομου δήμου της Νέας Ιωνίας το 1934.
«Θα πεταχτώ στους Ποδαράδες». Αν ακούγατε τη φράση στην Αθήνα του Μεσοπολέμου, κανείς δεν θα αναρωτιόταν πού πηγαίνετε. Σήμερα ελάχιστοι θα την καταλάβαιναν.
Ποδαράδες αποκαλούσαν οι Αθηναίοι ως και τη δεκαετία του '50 τη Νέα Ιωνία, όπως την ίδια περίοδο έλεγαν Ποδονίφτη τη γειτονική Νέα Φιλαδέλφεια. Η λέξη έχει σχεδόν χαθεί από την καθημερινή κουβέντα, κρύβει όμως μια διαδρομή πολύ παλαιότερη από τις παράγκες των προσφύγων. Το ερώτημα παραμένει: από πού προέρχεται, και γιατί τόσα «πόδια» στα ονόματα αυτής της γωνιάς του λεκανοπεδίου;
Το κλίμα του 1923
Η σύγχρονη ιστορία της περιοχής αρχίζει το καλοκαίρι του 1923, λίγους μήνες μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Με πρωτοβουλία του Ταμείου Περίθαλψης Προσφύγων, ο Νικόλαος Πλαστήρας έβαλε στις 30 Ιουνίου 1923 τον θεμέλιο λίθο ενός οικισμού για 400 προσφυγικές οικογένειες από την Πισιδία. Ως τότε χιλιάδες ξεριζωμένοι είχαν βρει πρόχειρο κατάλυμα όπου μπορούσαν σε όλη την πόλη, από σιδηροδρομικούς σταθμούς ως αίθουσες θεάτρων.
Πλήθος προσφύγων περίμενε τον Πλαστήρα στην είσοδο του οικισμού. Μαζί του ήταν ο πρωθυπουργός Γονατάς, οι υπουργοί Δοξιάδης και Σιδέρης και ο Αμερικανός Χένρι Μόργκενταου, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη.
Το κλίμα εκείνων των ημερών φανερώνει πόσο νωπό ήταν το τραύμα. Οι πρόσφυγες παρακαλούσαν τον Πλαστήρα να τους υποσχεθεί ότι σύντομα θα τους έπαιρνε πίσω στην Ανατολή, στα χώματα όπου είχαν μείνει οι νεκροί τους χωρίς ταφή. Εκείνος τους απάντησε με συγκίνηση ότι «γρήγορα θα ξαναδούμε όλοι καλύτερες μέρες». Έξι μήνες αργότερα, στις 9 Δεκεμβρίου 1923, με 400 δωμάτια ήδη όρθια, ο οικισμός εγκαινιάστηκε με το όνομα Ιωνία. Στην τελετή ήταν μεταξύ άλλων ο υπουργός Στρατιωτικών Κωνσταντίνος Μανέτας και ο δήμαρχος Αθηναίων Σπύρος Πάτσης, αφού η Ιωνία ανήκε διοικητικά στην Αθήνα ως το 1934.
Η επίσημη ονομασία έγινε κι αυτή αφορμή για παζάρι. Μετά τον αγιασμό ο ιερέας έριξε την ιδέα της «Νέας Σπάρτης». Ο Πλαστήρας πρότεινε τη «Νέα Πισιδία», που τελικά χαράχτηκε πάνω στον θεμέλιο λίθο. Στην καθημερινή χρήση όμως κέρδισε το «Νέα Ιωνία», ένα όνομα που χωρούσε όλους. Στον οικισμό δεν είχαν έρθει μόνο Σπαρταλήδες της Πισιδίας, αλλά και άνθρωποι από την Ινέπολη, τη Σινώπη, την Τραπεζούντα, την Προύσα, τη Φιλαδέλφεια, τη Χαλκηδόνα και τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Για τους υπόλοιπους Αθηναίους, πάντως, ο τόπος παρέμεινε για δεκαετίες «οι Ποδαράδες». Για το πώς προέκυψε αυτό το όνομα έχουν διατυπωθεί τέσσερις εξηγήσεις. Δεν έχουν όλες το ίδιο ιστορικό βάρος.
Η πρώτη είναι η πιο καθημερινή. Τα πρώτα χρόνια η συγκοινωνία τελείωνε στο τέρμα Πατησίων, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται ο σταθμός των Άνω Πατησίων. Το υπόλοιπο κομμάτι ως το σπίτι οι κάτοικοι το έκαναν με τα πόδια, και το πρωί ξανά το ίδιο, αντίστροφα, για να προλάβουν το λεωφορείο για τη δουλειά. Πεζοπορία αρκετών χιλιομέτρων κάθε μέρα, λοιπόν, και από αυτή την αναγκαστική πεζοπορία «με τα πόδια» θα προέκυψαν, κατά την εκδοχή αυτή, οι Ποδαράδες.
Η δεύτερη εξήγηση συνδέει το όνομα με το νερό και με έναν πολύ παλιό χείμαρρο. Κατά την αρχαιότητα, λέγεται, οι κάτοικοι της περιοχής έπλεναν τα πόδια τους στο ρέμα του Ποδονίφτη. Τμήματά του διακρίνονται ακόμη στη Νέα Χαλκηδόνα και στη Νέα Φιλαδέλφεια, ενώ το κομμάτι που περνούσε από τη Νέα Ιωνία έχει καλυφθεί. Η εκδοχή αυτή εξηγεί το ταίρι Ποδονίφτης και Ποδαράδες ανάμεσα στις δύο γειτονικές προσφυγουπόλεις.
Η τρίτη εκδοχή στρέφεται στη Ρωμαϊκή εποχή. Στα όρια με τη Φιλοθέη, εκεί όπου συναντιούνται ο Περισσός, η Καλογρέζα και η Φιλοθέη, σώζονται απομεινάρια του Αδριάνειου υδραγωγείου. Τις κολόνες του ο λαός τις ονόμαζε «Ποδάρες», κι από αυτές θα είχε πάρει το όνομα όλη η περιοχή. Είναι μια αρκούντως... γραφική εξήγηση, όμως, όπως επισημαίνεται στη σχετική έρευνα, δεν έχει ιστορικό έρεισμα.
Η ασφαλέστερη και πιο έγκυρη εκδοχή
Η τέταρτη εκδοχή είναι αυτή που οι μελετητές θεωρούν την ασφαλέστερη και την πιο έγκυρη: το τοπωνύμιο οφείλεται σε μια μεγάλη βυζαντινή οικογένεια, τους Ποδαράδες ή Πλατύποδες, που είχε στην κατοχή της την περιοχή. Κατά την εξήγηση αυτή, όποιος πήγαινε εκεί έλεγε «πάω στην περιοχή των Ποδαράδων», και η φράση με τα χρόνια συντομεύτηκε σε «πάω στους Ποδαράδες».
Ο μουσικοσυνθέτης Γιώργος Μπιλικάς, που μεγάλωσε στον Περισσό, βρίσκει μια ζωντανή απόδειξη στη δική του γειτονιά. Ο δρόμος του πατρικού του λεγόταν κάποτε οδός Πλατυπόδων, πριν μετονομαστεί σε Ναζλή, από ένα χωριό της Μικράς Ασίας, και αργότερα σε οδό Τάκη Σινόπουλου, προς τιμήν του ποιητή.
Την εκδοχή αυτή τεκμηριώνει εκτενώς και το βιβλίο «Η Νέα Ιωνία του χθες και του σήμερα», που κυκλοφόρησε το 1980 και αφιερώνει στο θέμα τις σελίδες 12 έως 22. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι Ποδαράδες εμφανίζονται στις πηγές να κατέχουν έναν τεράστιο ελαιώνα στην περιοχή ήδη πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Ανήκαν στην αριστοκρατία της εποχής, και μέλη της οικογένειας διακρίθηκαν ακόμη και στα τέλη του 16ου αιώνα, όπως ο Αγγελής Ποδαράς, που έγινε μεγαλέμπορος στη Βενετία.
Το ίδιο το επώνυμο, «Ποδαράς» ή «Ποδάρας», είναι τυπικό δείγμα μιας βυζαντινής συνήθειας: τα επώνυμα συχνά προέρχονταν από κάποιο σωματικό χαρακτηριστικό. Έτσι γεννήθηκαν οι Μαυρομάτηδες, οι Χρυσομάλληδες, οι Πλατύποδες και οι Ποδαράδες. Κάπως έτσι, τα «πόδια» του τοπωνυμίου δεν είναι ούτε του πεζοπόρου εργάτη ούτε του υδραγωγείου, αλλά μιας οικογένειας με βαθιές ρίζες στην αττική γη.
Όποια ρίζα κι αν δεχθεί κανείς, οι Ποδαράδες του 1923 δεν θύμιζαν σε τίποτα αρχοντικό ελαιώνα. Ήταν ένα αχανές σύμπλεγμα από παράγκες, όπου ζούσαν περίπου 12.000 άνθρωποι χωρίς δρόμους, με ελάχιστο πόσιμο νερό, χωρίς ρεύμα, μέσα στη λάσπη και στις επιδημίες. Περίπου τέσσερα στα δέκα παιδιά είχαν χάσει τον πατέρα τους, γιατί πολλοί άντρες είχαν πέσει στον πόλεμο ή είχαν χαθεί στα τάγματα εργασίας.
Η Νέα Ιωνία γίνεται σημαντικό βιομηχανικό κέντρο
Όσο οι πρόσφυγες ήλπιζαν στην επιστροφή, η ζωή κυλούσε σαν σε αναμονή. Όταν συνειδητοποίησαν ότι δεν υπήρχε δρόμος πίσω, ρίχτηκαν στη δουλειά με ταχύτητα που εντυπωσίασε. Η κλωστοϋφαντουργία και η ταπητουργία μετέτρεψαν τη Νέα Ιωνία σε σημαντικό βιομηχανικό κέντρο, και το 1934 ο οικισμός έγινε αυτόνομος δήμος.
Εκείνη η πρώτη, κρίσιμη δωδεκαετία συνεχίζει να απασχολεί την έρευνα. Ο Λουκάς Χριστοδούλου τη χαρτογράφησε σε έναν τόμο 720 σελίδων με τίτλο «Από τους Ποδαράδες 1922 στη Νέα Ιωνία 1934» (Εκδόσεις Μπαλτά), στηριγμένος σε μακρόχρονη έρευνα στον αθηναϊκό και τον προσφυγικό Τύπο της εποχής.
Ο ιστορικός της Νέας Φιλαδέλφειας Κώστας Παντελόγλου παρατηρεί ότι πολλά από όσα αποδίδονται στους Ποδαράδες βρίσκονται στην πραγματικότητα πάνω στη γραμμή που τους χωρίζει από τον Ποδονίφτη. Εκεί, στο σημείο όπου ακουμπούν οι δύο προσφυγουπόλεις, τα ονόματά τους με τα «πόδια» μοιάζουν να δίνουν ραντεβού.