Μια διεθνής μελέτη έρχεται να ενισχύσει την άποψη ότι τα σκοτεινά χαρακτηριστικά εμφανίζονται σε κοινωνίες όπου κυριαρχούν η διαφθορά, η φτώχεια και η βία.
- Νέα διεθνής έρευνα, με επικεφαλής τον καθηγητή Ίνγκο Τσέτλερ, ανέλυσε δεδομένα από 1,8 εκατομμύρια ανθρώπους. Τα στοιχεία προσωπικότητας συσχετίστηκαν με κοινωνικούς δείκτες της Παγκόσμιας Τράπεζας, όπως η διαφθορά και η ανισότητα σε 183 χώρες.
- Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι κοινωνίες με υψηλή ανισότητα, φτώχεια και διαφθορά τείνουν να έχουν πολίτες με περισσότερα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά. Οι σκανδιναβικές χώρες εμφάνισαν τα χαμηλότερα ποσοστά, ενώ κάποιες ασιατικές χώρες κατέγραψαν υψηλά σκορ.
- Η σχέση αυτή εξηγείται από τους κοινωνικούς κανόνες, όπου η διαφθορά κανονικοποιείται, αλλά και από την εξελικτική ψυχολογία. Τα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά λειτουργούν ως στρατηγικές επιβίωσης σε εχθρικά και ανταγωνιστικά περιβάλλοντα, εξασφαλίζοντας πόρους και εξουσία.
- Παρά τους περιορισμούς της, η μελέτη υποδεικνύει ότι η βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών μπορεί να περιορίσει μακροπρόθεσμα τις αντικοινωνικές συμπεριφορές. Μια δικαιότερη κοινωνία ενισχύει τη συνεργασία και σπάει τον φαύλο κύκλο.
Μπορεί η προσωπικότητα να επηρεάζεται όχι μόνο από τα γονίδια και την ανατροφή, αλλά και από την κοινωνία στην οποία μεγαλώνει κανείς; Μια νέα διεθνής επιστημονική μελέτη έρχεται να ενισχύσει αυτή την άποψη, υποστηρίζοντας ότι χαρακτηριστικά όπως ο ναρκισσισμός, η ψυχοπάθεια και ο μακιαβελισμός εμφανίζονται συχνότερα σε κοινωνίες όπου κυριαρχούν η ανισότητα, η διαφθορά, η φτώχεια και η βία.
Με άλλα λόγια, το κοινωνικό περιβάλλον δεν επηρεάζει μόνο τις ευκαιρίες που έχει ένας άνθρωπος στη ζωή του, αλλά ενδέχεται να διαμορφώνει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τους άλλους και λειτουργεί μέσα στην κοινωνία.
Η «Σκοτεινή Τριάδα» της προσωπικότητας
Η έρευνα βασίζεται στην έννοια της λεγόμενης «Σκοτεινής Τριάδας» της προσωπικότητας, δηλαδή τριών χαρακτηριστικών που έχουν συνδεθεί με αντικοινωνικές συμπεριφορές: τον ναρκισσισμό, την ψυχοπάθεια και τον μακιαβελισμό. Τα άτομα με έντονα αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να επιδιώκουν το προσωπικό τους όφελος αδιαφορώντας για τις συνέπειες στους άλλους, εμφανίζοντας μειωμένη ενσυναίσθηση, έντονη χειριστικότητα ή υπερβολική ανάγκη για επιβεβαίωση.
Μέχρι σήμερα οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι αυτά τα στοιχεία διαμορφώνονται από έναν συνδυασμό γενετικών προδιαθέσεων και περιβαλλοντικών παραγόντων, όμως οι μεγάλες διεθνείς μελέτες που εξετάζουν τον ρόλο της κοινωνίας ήταν περιορισμένες.
Η νέα μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 2025 στην επιστημονική επιθεώρηση Proceedings of the National Academy of Sciences, πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή Ψυχολογίας Ίνγκο Τσέτλερ του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης και τους συνεργάτες του. Αφετηρία αποτέλεσε η θεωρία του ίδιου για τον λεγόμενο «σκοτεινό παράγοντα» της προσωπικότητας, έναν κοινό πυρήνα που ενώνει όλες τις σκοτεινές προσωπικές τάσεις.
Η ερευνητική ομάδα δημιούργησε διαδικτυακό ερωτηματολόγιο το οποίο συμπλήρωσαν περίπου τρία εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, ενώ για την τελική ανάλυση χρησιμοποιήθηκαν 1,8 εκατομμύρια απαντήσεις, δημιουργώντας μία από τις μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων που έχουν υπάρξει ποτέ για τη μελέτη της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική συσχέτιση
Στη συνέχεια οι ερευνητές συνέκριναν τα αποτελέσματα με στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας για 183 χώρες και τις 50 πολιτείες των Ηνωμένων Πολιτειών. Δημιούργησαν έναν δείκτη που αποτύπωνε τις δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες κάθε περιοχής, συνυπολογίζοντας παράγοντες όπως η διαφθορά, οι ανθρωποκτονίες, η εισοδηματική ανισότητα και η φτώχεια.
Μάλιστα, χρησιμοποίησαν κοινωνικά δεδομένα που αφορούσαν την κατάσταση είκοσι χρόνια πριν από τη συμπλήρωση των ερωτηματολογίων, επιχειρώντας να διαπιστώσουν κατά πόσο οι κοινωνικές συνθήκες προηγούνται χρονικά της διαμόρφωσης της προσωπικότητας και όχι το αντίστροφο.
Τα αποτελέσματα έδειξαν μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική συσχέτιση: όσο πιο προβληματικές ήταν οι κοινωνικές συνθήκες μιας χώρας ή μιας πολιτείας, τόσο πιθανότερο ήταν οι κάτοικοί της να εμφανίζουν περισσότερα στοιχεία της Σκοτεινής Τριάδας.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι σκανδιναβικές χώρες –με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Δανία, τη Φινλανδία και τη Σουηδία– εμφάνισαν από τις χαμηλότερες βαθμολογίες τόσο στον δείκτη κοινωνικών προβλημάτων όσο και στα σκοτεινά χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Αντίθετα, αρκετές ασιατικές χώρες, όπως η Κίνα, η Νότια Κορέα, η Ιαπωνία και η Μιανμάρ, κατέγραψαν υψηλές βαθμολογίες στη σκοτεινή προσωπικότητα, παρότι οι κοινωνικοί δείκτες τους δεν ήταν εξίσου αρνητικοί.
Η Μεγάλη Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν στο πιο «φωτεινό» τμήμα της κατάταξης, κοντά σε χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, ο Καναδάς, η Νέα Ζηλανδία και η Κύπρος. Παράλληλα, χώρες όπως η Ζάμπια και η Σιγκαπούρη αποτέλεσαν ενδιαφέρουσες εξαιρέσεις, καθώς δεν ταίριαζαν στο γενικό πρότυπο της έρευνας.
Πώς όμως εξηγείται αυτή η σχέση
Πώς όμως εξηγείται αυτή η σχέση; Ο Ίνγκο Τσέτλερ υποστηρίζει ότι σημαντικό ρόλο παίζουν οι κοινωνικοί κανόνες. Όταν κάποιος μεγαλώνει σε μια κοινωνία όπου η φοροδιαφυγή, η διαφθορά ή η εξαπάτηση θεωρούνται σχεδόν φυσιολογικές, είναι πιθανότερο να υιοθετήσει και ο ίδιος ανάλογες συμπεριφορές.
Όπως σημειώνει, οι άνθρωποι βρίσκουν εύκολα δικαιολογίες για αρνητικές πράξεις όταν βλέπουν ότι αυτές αποτελούν τον κανόνα στο περιβάλλον τους. Επιπλέον, σε μια κοινωνία όπου οι περισσότεροι παρανομούν, το να παραμείνει κάποιος απολύτως έντιμος μπορεί να θεωρείται ακόμη και μειονέκτημα.
Από την πλευρά του, ο εξελικτικός ψυχολόγος Πίτερ Τζόνασον υποστηρίζει ότι τα χαρακτηριστικά της Σκοτεινής Τριάδας λειτουργούν ως διαφορετικές στρατηγικές επιβίωσης. Σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικά ή επικίνδυνα περιβάλλοντα, η μεγαλύτερη επιθετικότητα, η χειριστικότητα ή ο έντονος ατομικισμός μπορεί να αποδειχθούν αποτελεσματικά εργαλεία για την απόκτηση πόρων και εξουσίας.
Ο ίδιος έχει διαπιστώσει ότι κάθε χαρακτηριστικό συνδέεται με διαφορετικές εμπειρίες κατά την παιδική ηλικία: η ψυχοπάθεια σχετίζεται συχνότερα με σκληρές και αγχωτικές συνθήκες, ο μακιαβελισμός με σχετικά προνομιούχα αλλά ασταθή οικογενειακά περιβάλλοντα, ενώ ο ναρκισσισμός εμφανίζεται συχνότερα σε παιδιά που μεγαλώνουν σε ευνοϊκότερες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες.
Παρόμοια συμπεράσματα προκύπτουν και από έρευνες του οικονομολόγου συμπεριφοράς Τζόναθαν Σουλτς, ο οποίος μελέτησε την ειλικρίνεια σε διαφορετικές χώρες μέσω πειραμάτων όπου οι συμμετέχοντες μπορούσαν να πουν ψέματα για οικονομικό όφελος.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι άνθρωποι που ζουν σε κοινωνίες με υψηλή διαφθορά και συχνές παραβιάσεις των κανόνων είναι κατά μέσο όρο πιο πιθανό να συμπεριφερθούν ανέντιμα, θεωρώντας ότι έτσι προστατεύουν τα συμφέροντά τους απέναντι σε ένα περιβάλλον όπου όλοι οι υπόλοιποι κάνουν το ίδιο.
Οι επιστήμονες τονίζουν πάντως ότι η μελέτη έχει περιορισμούς. Είναι δύσκολο να γνωρίζει κανείς αν τα εκατομμύρια των συμμετεχόντων αντιπροσωπεύουν πραγματικά τον γενικό πληθυσμό κάθε χώρας, ενώ πολιτισμικές διαφορές μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται έννοιες όπως ο ναρκισσισμός ή η ψυχοπάθεια.
Παρ' όλα αυτά, τα ευρήματα δείχνουν ότι η βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών ίσως μπορεί να περιορίσει μακροπρόθεσμα την ανάπτυξη τέτοιων χαρακτηριστικών. Όπως υποστηρίζει ο Τσέτλερ, μια πιο σταθερή και πιο δίκαιη κοινωνία δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε οι άνθρωποι να λειτουργούν με μεγαλύτερη συνεργασία και λιγότερο εγωισμό.
Αν και τα βασικά στοιχεία της προσωπικότητας φαίνεται να διαμορφώνονται ήδη από την παιδική ηλικία, οι ερευνητές θεωρούν ότι η δημιουργία πιο δίκαιων και αξιόπιστων κοινωνιών μπορεί να σπάσει τον φαύλο κύκλο, στον οποίο οι κακές κοινωνικές συνθήκες γεννούν αντικοινωνικές συμπεριφορές και αυτές, με τη σειρά τους, επιδεινώνουν ακόμη περισσότερο την κοινωνία.