Αν τα ευρήματα της Αμερικανίδας Γιούνις Φουτ είχαν αναγνωριστεί εγκαίρως, ίσως να είχαν προκαλέσει νωρίτερα το ενδιαφέρον για την κλιματική επιστήμη.
- Η Αμερικανίδα ερασιτέχνιδα ερευνήτρια Γιούνις Φουτ, τρία χρόνια πριν από τον Ιρλανδό Τζον Τίνταλ, απέδειξε πειραματικά το 1856 ότι το διοξείδιο του άνθρακα και οι υδρατμοί απορροφούν τη θερμότητα, θέτοντας τις βάσεις της κλιματικής επιστήμης.
- Η εκπαίδευσή της σε ένα πρωτοποριακό γυναικείο σχολείο με εργαστήρια χημείας και η ενεργός συμμετοχή της στο φεμινιστικό κίνημα, δίπλα στην Ελίζαμπεθ Κάντι Στάντον, της έδωσαν τα εφόδια και την έμπνευση για την έρευνά της.
- Η εργασία της παρουσιάστηκε το 1856 από άνδρα συνάδελφο και, παρά τη δημοσίευσή της σε επιστημονικά περιοδικά, δεν συμπεριλήφθηκε στα επίσημα πρακτικά, αναδεικνύοντας τις προκαταλήψεις της εποχής κατά των γυναικών επιστημόνων.
- Η έρευνά της αγνοήθηκε για πάνω από έναν αιώνα, με τον Τίνταλ να καθιερώνεται ως «πατέρας της κλιματικής επιστήμης», μέχρι την τυχαία ανακάλυψή της το 2011 από συνταξιούχο γεωλόγο, εγείροντας ερωτήματα για άλλες παραγνωρισμένες επιστήμονες.
Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή μοιάζει με κατεξοχήν σύγχρονο φαινόμενο, όμως η ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει το κλίμα είναι πολύ παλαιότερη.
Ήδη στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε η επίγνωση ότι οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν τον καιρό ενός τόπου. Αιώνες αργότερα, στις ΗΠΑ, γύρω στο 1820, ήταν γνωστό ότι η μαζική αποψίλωση των δασών ανέβαζε τις θερμοκρασίες στις ανατολικές πολιτείες της χώρας και ότι οι κλιματικές μεταβολές ακολουθούσαν τους πιονέρους καθώς προχωρούσαν προς τη Δύση.
Τις αιτίες του φαινομένου και την παγκόσμια κλίμακά του τις φώτισαν επιφανείς Ευρωπαίοι επιστήμονες. Μία από τις πρώτες καθοριστικές ανακαλύψεις όμως ανήκει σε μια ερασιτέχνιδα ερευνήτρια της Αμερικής του 19ου αιώνα, τη Γιούνις Φουτ, το όνομα της οποίας έμεινε για πάνω από έναν αιώνα στο σκοτάδι.
«Η Φουτ ξεκίνησε ως κόρη αγρότη και έφτασε να γίνει μία από τις μεγάλες μορφές της επιστήμης της κλιματικής αλλαγής» λέει ο Τζον Πέρλιν, επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα. Ο Πέρλιν ετοιμάζει βιβλίο για εκείνη και έχει ψάξει εκτενώς σε αρχεία, ενώ επισκέφθηκε και τους τόπους όπου έζησε και εργάστηκε.
Η επίσημη ιστορία της κλιματικής επιστήμης
Η επίσημη ιστορία της κλιματικής επιστήμης ξεκινά τη δεκαετία του 1820, όταν ο Γάλλος Ζοζέφ Φουριέ περιέγραψε το φαινόμενο του θερμοκηπίου, συμπεραίνοντας ότι τα αέρια της ατμόσφαιρας εγκλωβίζουν τη θερμότητα του ήλιου. Το 1859 ο Ιρλανδός φυσικός Τζον Τίνταλ ανέδειξε τους υδρατμούς και το διοξείδιο του άνθρακα ως βασικούς απορροφητές θερμικής ακτινοβολίας.
Η Φουτ όμως είχε φτάσει εκεί τρία χρόνια νωρίτερα, με πειράματα του 1856, κάτι που αποκαλύφθηκε μόλις το 2011.
Εκείνη την εποχή το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έφτανε περίπου τα 290 μέρη ανά εκατομμύριο και κανείς δεν μιλούσε για παγκόσμια κλιματική αλλαγή. Παρ' όλα αυτά, η Φουτ προέβλεψε ότι μια μεταβολή στα επίπεδά του θα άλλαζε τη θερμοκρασία του πλανήτη, όπως συμβαίνει σήμερα με τις συγκεντρώσεις πάνω από τα 400.
Γεννήθηκε ως Γιούνις Νιούτον το 1819 σε αγρόκτημα του Κονέκτικατ, μεγάλωσε κυρίως με τη φροντίδα μιας μεγαλύτερης αδελφής της και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της στη βόρεια πολιτεία της Νέας Υόρκης. Τη στιγμή της ανακάλυψης ήταν 37 ετών, σύζυγος και μητέρα.
Καθοριστική υπήρξε η εκπαίδευσή της
Καθοριστική υπήρξε η εκπαίδευσή της. Από τα 17 έως τα 19 φοίτησε στο Γυναικείο Σεμινάριο της Τροίας, στη Νέα Υόρκη, που είχε ιδρύσει το 1824 η φεμινίστρια Έμα Γουίλαρντ ως το πρώτο προπαρασκευαστικό σχολείο για γυναίκες. Το ίδρυμα μοιραζόταν εγκαταστάσεις με τη γειτονική Σχολή Ρένσελερ, της οποίας ο συνιδρυτής Έιμος Ίτον επέμενε στην πρακτική διδασκαλία των επιστημών.
Σύμφωνα με τον Πέρλιν, τα δύο σχολεία διέθεταν τότε τα μόνα χημικά εργαστήρια στον κόσμο που προορίζονταν αποκλειστικά για μαθητές. Εκεί η Φουτ έμαθε εργαστηριακή τεχνική και πώς να σχεδιάζει και να εκτελεί μια έρευνα.
Μεγάλη επίδραση άσκησε πάνω της και η γειτόνισσά της, Ελίζαμπεθ Κάντι Στάντον, κορυφαία μορφή του κινήματος για τα δικαιώματα και την ψήφο των γυναικών. Η Φουτ παραβρέθηκε στο πρώτο συνέδριο για τα δικαιώματα των γυναικών στις ΗΠΑ, στο Σενέκα Φολς το 1848, υπέγραψε τη «Διακήρυξη Αισθημάτων» και βοήθησε στην προετοιμασία των πρακτικών.
Ο Πέρλιν πιστεύει ότι την κινητοποίησε ιδιαίτερα το ψήφισμα που ζητούσε να ανοίξουν όλα τα επαγγέλματα στις γυναίκες. Δίπλα στην υπογραφή της βρισκόταν εκείνη του συζύγου της, Ελάιζα, ενός από τους λίγους άνδρες που υπέγραψαν. Ο Ελάιζα μοιραζόταν τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα, έκανε μετεωρολογικές εργασίες για το Ίδρυμα Σμιθσόνιαν και γνώριζε τον Τζόζεφ Χένρι, τον κορυφαίο Αμερικανό επιστήμονα της εποχής.
«Η ικανότητα της γυναίκας να ερευνά οποιοδήποτε θέμα»
Η εργασία της, με τίτλο «Συνθήκες που επηρεάζουν τη θερμότητα των ακτίνων του ήλιου», παρουσιάστηκε το 1856 στη σύνοδο της Αμερικανικής Ένωσης για την Πρόοδο της Επιστήμης, όχι όμως από την ίδια. Τη διάβασε ο Χένρι, και σε αντίθεση με τις υπόλοιπες ανακοινώσεις δεν συμπεριλήφθηκε στα πρακτικά. Το Scientific American έγραψε ότι η δουλειά της πρόσφερε «άφθονες αποδείξεις της ικανότητας της γυναίκας να ερευνά οποιοδήποτε θέμα με πρωτοτυπία και ακρίβεια», ενώ το κείμενο δημοσιεύθηκε ολόκληρο με το όνομά της στο American Journal of Science and Arts.
Το πείραμα ήταν απλό: δύο γυάλινοι κύλινδροι, περίπου 10 εκατοστά διάμετρο και 76 μήκος, με δύο θερμόμετρα ο καθένας. Η Φουτ τους γέμιζε με διαφορετικά αέρια, τους άφηνε στον ήλιο και σύγκρινε τη θερμοκρασία. Διαπίστωσε ότι ο υγρός αέρας απορροφά περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία από τον ξηρό, και ότι το «ανθρακικό οξύ», δηλαδή το διοξείδιο του άνθρακα, ζεσταινόταν περισσότερο από τον κοινό αέρα: περίπου 49 βαθμούς Κελσίου έναντι 38, ενώ κρύωνε και πιο αργά. Ο Τίνταλ πάντως απέδειξε κάτι που εκείνη δεν είχε εξετάσει: ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου δεν προκαλείται από το άμεσο ηλιακό φως, αλλά από την υπέρυθρη ακτινοβολία που εκπέμπει η θερμασμένη επιφάνεια της Γης.
Η ανακάλυψη χάθηκε, ώσπου ο συνταξιούχος γεωλόγος πετρελαίων Ρέιμοντ Σόρενσον, κατά δική του ομολογία από «καθαρή τύχη», εντόπισε μια περιγραφή της σε έναν τόμο του 1857 ενός ετήσιου επιστημονικού χρονικού. Όταν δημοσίευσε το εύρημα το 2011, είπε ότι είχε περισσότερη ανταπόκριση από οτιδήποτε άλλο είχε γράψει ποτέ.
Γιατί δεν παρουσίασε η ίδια τη δουλειά της;
Γιατί όμως η Φουτ δεν παρουσίασε η ίδια τη δουλειά της; Η ιστορικός Μάργκαρετ Ρόσιτερ επισημαίνει την εσωτερική ιεραρχία της Ένωσης, που τοποθετούσε τους «επαγγελματίες» άνδρες πάνω από τις «ερασιτέχνιδες» γυναίκες. Ο Τίνταλ, στις δημοσιεύσεις του 1859 και 1861, δεν την ανέφερε ποτέ, κι έτσι έμεινε στην ιστορία ως «πατέρας της κλιματικής επιστήμης».
Ο βιογράφος του, Ρόλαντ Τζάκσον, γράφει ότι ο Τίνταλ συχνά εξεπλάγη με τις πνευματικές ικανότητες των γυναικών, χωρίς να πιστεύει ότι είχαν την ίδια δύναμη φαντασίας και ανακάλυψης. Ο Τζάκσον θεωρεί πάντως πιθανότερο ότι απλώς αγνοούσε την έρευνά της, λόγω της κακής επικοινωνίας Αμερικής και Ευρώπης. Ο Πέρλιν διαφωνεί, λέγοντας ότι η παράλειψη ήταν σκόπιμη, και θυμίζει ότι ο Τίνταλ είχε αγνοήσει και προγενέστερη δουλειά του ίδιου του Χένρι.
Αν τα ευρήματα της Φουτ είχαν αναγνωριστεί εγκαίρως, ίσως να είχαν προκαλέσει νωρίτερα το ενδιαφέρον για την κλιματική επιστήμη, την ώρα που οι θερμοκρασίες στο Βόρειο Ημισφαίριο άρχιζαν να ανεβαίνουν απότομα μετά το 1860.
Η Λεΐλα Καρβάλιο, καθηγήτρια Μετεωρολογίας στη Σάντα Μπάρμπαρα, έγραψε ότι τα επιτεύγματά της τη «συγκλόνισαν ως τα κατάβαθα», προσθέτοντας: «Αναρωτιέμαι πόσες Γιούνις Φουτ περιμένουν ακόμη να ανακαλυφθούν και πόσο από το έργο τους έχει συγκαλυφθεί ή απαξιωθεί, επειδή δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στην πίεση που ασκείται λόγω φύλου, εθνοτικής καταγωγής και φυλής».