Σήμερα, 175 χρόνια μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, η έρευνα εξηγεί πώς ένας φυσητήρας μπορεί να βυθίσει ένα πλοίο πολλές φορές μεγαλύτερο από τον ίδιο.
- Η δύναμη του φυσητήρα πηγάζει από το κεφάλι του, το οποίο αποτελεί το ένα τρίτο του σώματός του. Εκεί βρίσκεται ένα μοναδικό όργανο, γεμάτο με μια ελαιώδη ουσία που το κατέστησε στόχο των φαλαινοθήρων.
- Μια βασική θεωρία, που αρχικά πρότεινε ο φαλαινοθήρας Όουεν Τσέις, υποστηρίζει ότι το μέτωπο του φυσητήρα εξελίχθηκε σε πολιορκητικό κριό για τις μάχες μεταξύ αρσενικών, όπως συμβαίνει και σε άλλα θηλαστικά.
- Σύγχρονες έρευνες επιβεβαιώνουν τη θεωρία, με πρόσφατο βίντεο να καταγράφει φυσητήρες να κουτουλούν. Η δύναμη της πρόσκρουσης ενός ενήλικου εκτιμάται ότι ισοδυναμεί με αυτήν ενός λεωφορείου που κινείται με 65 χλμ./ώρα.
- Οι επιθέσεις φυσητήρων σε μεγάλα πλοία είναι ιστορικά σπάνιες, με μόνο τρεις καταγεγραμμένες περιπτώσεις. Το όργανο στο κεφάλι τους, εκτός από όπλο, πιθανόν χρησιμοποιείται και για την παραγωγή ήχων και την επικοινωνία.
Το πρωί της 20ής Νοεμβρίου 1820, ο 15χρονος Τόμας Νίκερσον μόλις είχε γλιτώσει από μια φάλαινα που άνοιξε τρύπα στο πλάι του σκάφους του. Κωπηλατώντας βιαστικά πίσω προς το φαλαινοθηρικό, ενώ η βάρκα έπαιρνε νερά, εκείνος και οι σύντροφοί του πίστεψαν ότι είχαν σωθεί. Όταν όμως ανέλαβε το τιμόνι του Essex, είδε μια άλλη, πολύ μεγαλύτερη φάλαινα να ορμά κατευθείαν πάνω τους. Ειδοποίησε τον ύπαρχο Όουεν Τσέις και ακολούθησαν φωνές, πανικός και, όπως θα έγραφε ο ίδιος 50 χρόνια αργότερα, «ένας τρομακτικός κρότος».
Το χτύπημα ήταν τόσο βίαιο που όλοι οι άνδρες έπεσαν κάτω. Η φάλαινα απομακρύνθηκε περίπου 270 μέτρα, έκανε απότομη στροφή και επέστρεψε με όλη της την ταχύτητα. Με τη δεύτερη σύγκρουση διέλυσε ολόκληρη την πλώρη. Το Essex βυθίστηκε.
Tο ναυάγιο που ενέπνευσε τον Χέρμαν Μέλβιλ
Αν η ιστορία θυμίζει μυθιστόρημα, είναι επειδή αυτό ακριβώς το ναυάγιο ενέπνευσε τον Χέρμαν Μέλβιλ να γράψει τον «Μόμπι Ντικ».
Σήμερα, 175 χρόνια μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, η έρευνα εξηγεί πώς ένας φυσητήρας μπορεί να βυθίσει ένα πλοίο πολλές φορές μεγαλύτερο από τον ίδιο. Η απάντηση είχε δοθεί σωστά πριν από δύο αιώνες από τον ίδιο τον Τσέις. Ειρωνικά, η «υπερδύναμη» του ζώου βρίσκεται εκεί όπου κρυβόταν και το πολύτιμο λάδι που κυνηγούσαν οι φαλαινοθήρες: μέσα στο κεφάλι του.
Το κεφάλι του φυσητήρα αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του συνολικού μήκους του σώματος, ενώ ο εγκέφαλός του, βάρους έως 9 κιλών, είναι ο μεγαλύτερος από κάθε άλλο ζώο στη Γη. Στο μέτωπο βρίσκεται ένα μεγάλο, λιπαρό και μαλακό όργανο, μοναδικό στο είδος, γεμάτο με μια ελαιώδη ουσία που ονομάστηκε σπερματσέτο, επειδή οι φαλαινοθήρες νόμιζαν ότι ήταν σπέρμα. Μπορεί να περιέχει έως 1.900 λίτρα αυτού του κηρώδους υγρού, που ήταν περιζήτητο ως καύσιμο υψηλής ποιότητας και πρώτη ύλη για σαπούνια και κεριά. Τον 18ο και τον 19ο αιώνα σκοτώθηκαν παγκοσμίως περίπου 300.000 φυσητήρες.
Παρά την εκτεταμένη εκμετάλλευση, η λειτουργία του οργάνου παραμένει εν μέρει μυστήριο. Μία θεωρία το θέλει όπλο μάχης. «Δεν ήταν αρχικά δική μας υπόθεση, ήταν του Όουεν Τσέις», λέει ο συνταξιούχος εξελικτικός βιολόγος Ντέιβ Κάριερ. «Ένας φαλαινοθήρας υποστήριξε ότι το μέτωπο ήταν όπλο και εμείς βάλαμε σκοπό να το ελέγξουμε». Για δύο αιώνες οι βιολόγοι αγνοούσαν τον Τσέις, όμως, κατά τον Κάριερ, «η διαίσθηση και η εμπειρία του φαλαινοθήρα ήταν πιθανότατα σωστές».
Σε μελέτη του 2002 πρότεινε ότι το διογκωμένο «πεπόνι», λιπαρό όργανο στο μέτωπο όλων των οδοντοκητών, εξελίχθηκε σε πολιορκητικό κριό, ικανό να καταφέρει θανατηφόρο χτύπημα σε αντίπαλο, όπως κάνει ο ιπποπόταμος. «Οι φάλαινες είναι θηλαστικά, στενά συγγενικά με ζώα όπως τα ελάφια και τα κριάρια, όπου τα αρσενικά ανταγωνίζονται με κουτουλιές».
Πρόσφατα, ο οικοφυσιολόγος Άλεκ Μπέρσλεμ του Πανεπιστημίου της Χαβάης κατέγραψε σε βίντεο φυσητήρες να κουτουλάνε ο ένας τον άλλον γύρω από τις Βαλεαρίδες Νήσους και τις Αζόρες, κάτι που χαρακτηρίζει «τυχερή σύμπτωση». Το να ρισκάρει ένα ζώο ένα ζωτικό όργανο μοιάζει παράδοξο, όμως μελέτη του 2015 έδειξε ότι το όργανο απορροφά αρκετά τους κραδασμούς ώστε να λειτουργεί ως κριός χωρίς κίνδυνο.
Το ισχυρότερο χτύπημα που κατέγραψε ο Μπέρσλεμ ήταν ενός νεαρού αρσενικού που όρμησε με 4,5 μέτρα το δευτερόλεπτο και χτύπησε τον σύντροφό του με δύναμη περίπου 460 κιλονιούτον. Ένας μεγάλος ενήλικος με την ίδια ταχύτητα, εκτιμά, θα χτυπούσε με περίπου 1.200 κιλονιούτον, όσο ένα λεωφορείο που κινείται με 65 χιλιόμετρα την ώρα.
«Στην ιστορία, μόνο τρία φαλαινοθηρικά δέχτηκαν επίθεση από φάλαινα», λέει ο Μάικλ Χάρισον, επικεφαλής επιμελητής της Ιστορικής Εταιρείας του Ναντάκετ, που φυλάσσει πλούσια συλλογή πρωτότυπων ημερολογίων πλοίων. Οι φάλαινες επιτίθεντο συχνά στις μικρότερες βάρκες που κατέβαιναν όταν εντοπιζόταν θήραμα, όμως «τα ημερολόγια σπάνια αποδίδουν το δράμα».
Και στις τρεις επιθέσεις σε μητρικό πλοίο, ο επιτιθέμενος ήταν φυσητήρας: το 1851 στον Νότιο Ειρηνικό διαλύθηκε το Ann Alexander και το 1902 το Kathleen στα ανοιχτά των Γκαλαπάγκος. Το Essex όμως έμεινε στην ιστορία. Είκοσι άνδρες το εγκατέλειψαν σε τρεις βάρκες, 1.300 μίλια από τη στεριά, και ακολούθησε μία από τις πιο φρικιαστικές ιστορίες επιβίωσης της ναυτικής ιστορίας.
Πόσο συχνά οι φυσητήρες κουτουλάνε στη φύση, όταν δεν τους παρακολουθεί κάποιο drone, δεν είναι γνωστό, παραδέχεται ο Μπέρσλεμ. Το όργανο ίσως έχει κι άλλους ρόλους. Οι φάλαινες παράγουν ήχο με ένα ζεύγος «φωνητικών χειλιών» στο μπροστινό άκρο της μύτης, τα λεγόμενα «χείλη μαϊμούς», και ο ήχος ταξιδεύει τόσο προς τα εμπρός, στο νερό, όσο και προς τα πίσω, ως το τοίχωμα του οργάνου.
Ακούγοντας τον συνδυασμό, ένα θηλυκό μπορεί να κρίνει το μέγεθος του αρσενικού και αν αξίζει να ζευγαρώσει μαζί του. «Έχουμε τεράστιο δρόμο για να μάθουμε για αυτά τα ζώα. Πρέπει να φροντίσουμε να συνεχίσουν να υπάρχουν», λέει ο Μπέρσλεμ. «Μόλις τώρα αρχίζουμε να τα καταλαβαίνουμε».