Επισκεφτήκαμε το Μέγαρο Τσίλλερ, την κατοικία που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας για να ζήσει στην Αθήνα. Η ιστορία του κτιρίου.
Μεσημέρι Παρασκευής, στο πλαίσιο του Just Art, βρέθηκα να διασχίζω την Αθήνα με εκείνον τον γνώριμο ρυθμό της πόλης που δεν σταματά ποτέ. Οι δρόμοι γεμάτοι κίνηση, αυτοκίνητα να κορνάρουν ανυπόμονα, πεζοί να κινούνται βιαστικά ανάμεσα σε βιτρίνες και πολυκατοικίες. Γύρω μου, μια πόλη αντιθέσεων: παλιά κτίρια με μνήμες άλλων εποχών στέκονταν δίπλα σε σύγχρονες κατασκευές, κάποια φροντισμένα και ζωντανά, άλλα σιωπηλά και εγκαταλελειμμένα, σαν να κουβαλούν το βάρος του χρόνου.
Και μέσα σε αυτό το αστικό μωσαϊκό, σχεδόν απρόσμενα, βρέθηκα μπροστά στην εξωτερική πόρτα της κατοικίας του Ερνέστο Τσίλλερ. Πλέον, γνωστό ως Μέγαρο Τσίλλερ-Λοβέρδου. Ένα κτίριο που δεν κραυγάζει για να ξεχωρίσει, αλλά επιβάλλεται με τη διακριτική του κομψότητα. Ένα πραγματικό διαμάντι στο κέντρο της Αθήνας, που μοιάζει να αντιστέκεται πεισματικά στον χρόνο και στην αλλοίωση της πόλης.
Περνώντας το κατώφλι, η αίσθηση ήταν σχεδόν κινηματογραφική. Ο θόρυβος της πόλης έμεινε πίσω και, σχεδόν ακαριαία, μεταφέρθηκα σε μια άλλη εποχή. Το εσωτερικό του κτιρίου δεν λειτουργεί απλώς ως ένας εκθεσιακός χώρος. Είναι μια ζωντανή αφήγηση που σε ταξιδεύει πίσω στον 19ο αιώνα, αποκαλύπτοντας την ιστορία μιας κατοικίας που σχεδιάστηκε με φροντίδα και προσωπικότητα.
Εδώ, σε αυτούς τους χώρους, ο Τσίλλερ έχτισε όχι απλώς μια κατοικία, αλλά το δικό του καταφύγιο για τον ίδιο και την οικογένειά του. Ένα σπίτι που έφερε την υπογραφή του σε κάθε λεπτομέρεια, από την αρχιτεκτονική δομή μέχρι την πιο μικρή διακοσμητική επιλογή. Χρόνια αργότερα, το κτίριο πέρασε στα χέρια του τραπεζίτη Διονύση Λοβέρδου, ο οποίος του έδωσε μια νέα διάσταση, εμπλουτίζοντας το και μετατρέποντάς το σε έναν χώρο όπου η κατοικία συναντούσε την Τέχνη.
Ερνέστος Τσίλλερ: Η κατοικία που δημιούργησε για να ζήσει με την οικογένειά του
Ήταν Ιούνιος του 1875 όταν ο Ερνέστος Τσίλλερ παντρεύτηκε τη Σοφία Δούδου, κόρη του Έλληνα έμπορου Κωνσταντίνου Δούδου, στην πρωτεύουσα της Αυστρίας, τη Βιέννη. Το ζευγάρι μετά το γάμο του εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Ελλάδα. Ο διάσημος αρχιτέκτονας πήρε την ελληνική υπηκοότητα και έζησε στην Αθήνα για εξήντα χρόνια -δηλαδή μέχρι τον θάνατό του.
Σύμφωνα με την ξεναγό μας, ο Τσίλλερ έχοντας κάνει μια μεγάλη επένδυση στον Πειραιά, με τα χρήματα αυτά μπόρεσε να αγοράσει το οικόπεδο στο κέντρο της Αθήνας. Εκεί το 1882 έφτιαξε την κατοικία όπου έζησε με την οικογένειά του. Στα σχέδια υπήρχαν χώρος για το προσωπικό του γραφείο, αλλά και ένα σαλόνι που μπήκε για το πιάνο για να παίζει η αγαπημένη του σύζυγος. Μέχρι σήμερα το πιάνο διακοσμεί το Μέγαρο Τσίλλερ-Λοβέρδου δίνοντας μια ξεχωριστή νότα και γυρίζοντας τον επισκέπτη στα χρόνια που ζούσε εκεί η οικογένεια.
Το οίκημα, όπως σχεδιάστηκε από τον Ερνέστο Τσίλλερ, φέρει έντονες αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητες που αντικατοπτρίζουν την αισθητική και τις επιρροές της εποχής. Ωστόσο, καθοριστική για την εξέλιξή του υπήρξε η μεταβίβασή του στον τραπεζίτη Διονύση Λοβέρδο, όταν πλέον ο Τσίλλερ αδυνατούσε να το διατηρήσει στην κατοχή του. Ο Διονύσης Λοβέρδος, σημαντική προσωπικότητα της οικονομικής ζωής και μέλος της υψηλής κοινωνίας της εποχής, απέκτησε το ακίνητο και το διαμόρφωσε σύμφωνα με τις δικές του ανάγκες και το εκλεπτυσμένο του γούστο.
Η κεντρική αίθουσα του κτιρίου, το σαλόνι, τραβά αμέσως το βλέμμα του επισκέπτη. Η διακόσμησή του παραπέμπει ευθέως στην Πομπηία, μια αισθητική επιλογή που δεν είναι τυχαία: στα μέσα του 19ου αιώνα, οι ανασκαφές στην αρχαία πόλη είχαν φέρει στο φως εντυπωσιακά ευρήματα, επηρεάζοντας βαθιά την τέχνη και την αρχιτεκτονική της Ευρώπης. Η οροφή, πλούσια και επιμελώς διακοσμημένη, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της εποχής, ενισχύοντας την αίσθηση μεγαλοπρέπειας.
Ο Τσίλλερ, έχοντας μαθητεύσει δίπλα στον Θεόφιλο Χάνσεν και έχοντας αποκομίσει σημαντικές εμπειρίες από την Ευρώπη, ενσωμάτωσε στο έργο του αρχές και στοιχεία που συναντά κανείς και σε άλλα εμβληματικά κτίριά του. Κοντινά παραδείγματα αποτελούν η Ακαδημία Αθηνών και το Ιλίου Μέλαθρον, η κατοικία του Ερρίκου Σλήμαν, του αρχαιολόγου που ανέσκαψε την Τροία.
Η περίοδος κατασκευής του σπιτιού, μεταξύ 1882 και 1885, συμπίπτει με μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα προσπαθούσε ακόμη να διαμορφώσει την ταυτότητά της. Λίγες δεκαετίες νωρίτερα, γύρω στο 1860, η πόλη στερούνταν μεγάλων και επιβλητικών κτιρίων, ενώ οι υποδομές της ήταν περιορισμένες. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, κατοικίες όπως αυτή συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση μιας νέας αστικής εικόνας και καλλιέργησαν μια διαφορετική ψυχολογία, πιο κοντά στο ευρωπαϊκό ιδεώδες.
Η συγκεκριμένη αίθουσα αποτελούσε τον πυρήνα της κοινωνικής ζωής του σπιτιού, καθώς εκεί πραγματοποιούνταν οι δεξιώσεις. Σημαντικό ρόλο σε αυτές είχε και η σύζυγος του Τσίλλερ, Σοφία, η οποία ήταν μουσικός και συνόδευε τις βραδιές με πιάνο, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα υψηλής αισθητικής.
Όταν το κτίριο πέρασε στην ιδιοκτησία του Λοβέρδου, πραγματοποιήθηκαν προσθήκες και παρεμβάσεις, ώστε να ανταποκρίνεται στις νέες ανάγκες. Ο ίδιος, ως παθιασμένος συλλέκτης, εμπλούτισε τους χώρους με σημαντικά έργα τέχνης. Αρκεί να αναφέρουμε ότι η συλλογή του ξεπερνούσε τα 600 αντικείμενα.
Στην τραπεζαρία, με το επιβλητικό τζάκι και τη διακόσμηση που διατηρείται έως σήμερα, αποτυπώνεται η αισθητική της εποχής. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σε αυτούς τους χώρους ο Λοβέρδος δεν προχώρησε σε ουσιαστικές αλλαγές, σεβόμενος τον αρχικό χαρακτήρα του κτιρίου. Πορτρέτα και διακοσμητικά στοιχεία που σχετίζονται με την εποχή συμπληρώνουν την εικόνα, διατηρώντας ζωντανή την ιστορική μνήμη του χώρου.
Στην κατοικία του ξεχωριστή θέση κατείχε το γραφείο του αρχιτέκτονα. Εκεί, ανάμεσα σε σχέδια, βιβλία και αρχιτεκτονικά εργαλεία, ο Ερνέστο Τσίλλερ επεξεργαζόταν τα έργα που θα καθόριζαν την εικόνα της πόλης. Ο χώρος ήταν πιο λιτός σε σύγκριση με τα σαλόνια, αλλά εξίσου προσεγμένος, με έμφαση στο φυσικό φως και τη λειτουργικότητα. Ήταν το σημείο όπου η ιδιωτική ζωή συναντούσε τη δημιουργία.
Καθοριστικό στοιχείο του εσωτερικού ήταν η μεγάλη ξύλινη σκάλα. Ξυλόγλυπτη και επιβλητική, δεν λειτουργούσε απλώς ως μέσο μετάβασης μεταξύ των ορόφων, αλλά ως βασικό αρχιτεκτονικό γεγονός. Τοποθετημένη έτσι ώστε να είναι ορατή από την είσοδο, δημιουργούσε μια αίσθηση κίνησης και θεατρικότητας: όποιος ανέβαινε ή κατέβαινε γινόταν μέρος μιας ζωντανής εικόνας.
Στον επάνω όροφο, η ατμόσφαιρα άλλαζε. Τα υπνοδωμάτια και οι ιδιωτικοί χώροι ήταν πιο ήσυχοι, με πιο διακριτική διακόσμηση. Τα ξύλινα πατώματα, οι υφασμάτινες επενδύσεις και οι ταπετσαρίες δημιουργούσαν ένα πιο ζεστό και προσωπικό περιβάλλον. Σε μικρότερους χώρους, όπως τα γυναικεία δωμάτια, η αισθητική γινόταν πιο εκλεπτυσμένη και ελαφριά, με καθρέφτες και λεπτομέρειες που υπογράμμιζαν την οικειότητα.
Σε όλο το σπίτι, οι τεχνικές που χρησιμοποιεί ο Τσίλλερ αποκαλύπτουν την πολυπλοκότητα της σκέψης του. Οι τοιχογραφίες και οι οροφογραφίες, ζωγραφισμένες απευθείας στον σοβά, συνδυάζονται με γύψινα διακοσμητικά στοιχεία, μαρμάρινες λεπτομέρειες και περίτεχνα ξύλινα μέρη. Το φως παίζει καθοριστικό ρόλο: τα μεγάλα ανοίγματα επιτρέπουν τη διάχυσή του στους κύριους χώρους, ενώ στους πιο ιδιωτικούς χώρους γίνεται πιο ελεγχόμενο, δημιουργώντας αντιθέσεις και βάθος.
Όταν η κατοικία του Τσίλλερ πέρασε στα χέρια του τραπεζίτη Λοβέρδου
Μετά την αποχώρηση του Ερνέστου Τσίλλερ από το σπίτι που ο ίδιος είχε σχεδιάσει για την οικογένειά του, το κτίριο πέρασε σε μια εντελώς διαφορετική φάση ζωής - ίσως εξίσου καθοριστική για την ταυτότητά του. Στις αρχές του 20ού αιώνα, και συγκεκριμένα το 1912, η κατοικία αποκτήθηκε από τον τραπεζίτη και παθιασμένο συλλέκτη Διονύσιο Λοβέρδο, έναν άνθρωπο με βαθιά αγάπη για τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη.
Η αλλαγή ιδιοκτησίας δεν σήμαινε απλώς μια μεταβίβαση, αλλά μια ουσιαστική μεταμόρφωση του ίδιου του χώρου. Ο Λοβέρδος δεν αντιμετώπισε το μέγαρο ως απλή κατοικία, αλλά ως έναν ζωντανό οργανισμό που μπορούσε να φιλοξενήσει τη συλλογή του. Έτσι, προχώρησε σε σημαντικές παρεμβάσεις και προσθήκες, αλλοιώνοντας σε κάποιο βαθμό την αρχική οικιστική λογική του Ερνέστου Τσίλλερ, χωρίς όμως να ακυρώνει την αρχιτεκτονική του ταυτότητα.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της νέας περιόδου ήταν η δημιουργία χώρων που παρέπεμπαν περισσότερο σε εκκλησιαστικό περιβάλλον παρά σε αστική κατοικία. Ο Λοβέρδος διαμόρφωσε αίθουσες ειδικά για να εκθέσει τις εικόνες και τα θρησκευτικά έργα τέχνης που συνέλεγε, εντάσσοντας στο εσωτερικό στοιχεία όπως ξυλόγλυπτα τέμπλα, βυζαντινής αισθητικής διακόσμηση και αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις που άλλαζαν την ατμόσφαιρα του σπιτιού. Ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς χώρους ήταν το λεγόμενο «Ελληνικό δωμάτιο», που απέκτησε έντονο συμβολικό και τελετουργικό χαρακτήρα.
Παράλληλα, προστέθηκαν νέοι χώροι και επεκτάσεις, ώστε να εξυπηρετήσουν τη λειτουργία του ως ιδιωτικού μουσείου. Το σπίτι, που αρχικά είχε σχεδιαστεί για την καθημερινότητα μιας οικογένειας, μετατράπηκε σε έναν χώρο παρουσίασης και επίδειξης τέχνης. Οι αίθουσες απέκτησαν πιο «σκηνογραφικό» χαρακτήρα, με τη διάταξη των έργων να καθορίζει πλέον τη χρήση τους.
Ωστόσο, αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι ότι, παρά τις παρεμβάσεις, η βασική αρχιτεκτονική δομή του Τσίλλερ δεν χάθηκε. Αντίθετα, λειτούργησε ως το «κέλυφος» μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η νέα ταυτότητα του κτιρίου. Το αποτέλεσμα ήταν ένα σπάνιο υβρίδιο: ένα νεοκλασικό αστικό μέγαρο που συνδυάζει την κοσμική αρχιτεκτονική του 19ου αιώνα με τη μυσταγωγία της βυζαντινής τέχνης.
Μετά τον θάνατο του Λοβέρδου, το κτίριο πέρασε σταδιακά στο Ελληνικό Δημόσιο και γνώρισε περιόδους εγκατάλειψης, πριν ξεκινήσει η μακρά διαδικασία αποκατάστασής του. Σήμερα, λειτουργεί ως Μέγαρο Τσίλλερ-Λοβέρδου και ανήκει στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, φιλοξενώντας τη Συλλογή Λοβέρδου και επιτρέποντας στον επισκέπτη να δει από κοντά αυτή τη μοναδική συνύπαρξη δύο διαφορετικών εποχών και αντιλήψεων.
Έτσι, το σπίτι του Τσίλλερ δεν έμεινε ποτέ στάσιμο. Από ιδιωτική κατοικία μετατράπηκε σε χώρο τέχνης, άλλαξε χρήση, αισθητική και χαρακτήρα χωρίς όμως να χάσει την ψυχή του. Και ίσως αυτό είναι που το κάνει σήμερα τόσο ξεχωριστό: δεν αφηγείται μία μόνο ιστορία, αλλά πολλές, διαδοχικές, που συνυπάρχουν μέσα στους ίδιους τοίχους.