Κάθε χρόνο στις παρελάσεις -κυρίως της 25ης Μαρτίου - βλέπουμε μικρά κορίτσια αλλά και μεγαλύτερες κοπέλες, να παρελαύνουν φορώντας την παραδοσιακή φορεσιά «Αμαλία».
Ενώ για πολλές εθνικές ενδυμασίες δεν είναι εύκολο να προσδιορίσει κανείς με βεβαιότητα την προέλευσή τους, αυτή της «Αμαλίας» ξεχωρίζει αμέσως και είναι εύκολα αναγνωρίσιμη.
Πόσοι όμως από εμάς γνωρίζουμε την πραγματική της ιστορία και πώς μια νεαρή βασίλισσα κατάφερε να «ράψει» ένα εθνικό σύμβολο;
Η νεαρή βασίλισσα που ήθελε να ντυθεί «ελληνικά»
Το 1837, η 18χρονη Αμαλία του Ολδεμβούργου έφτασε στην Αθήνα ως σύζυγος του Βασιλιά Όθωνα. Όταν εκείνος αποβιβάστηκε φορώντας φουστανέλα, ακολουθώντας τις συμβουλές του πατέρα του Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, δεν υπήρχε αντίστοιχη καθοδήγηση για τη σύζυγό του. Η Αμαλία εμφανίστηκε με ένα κομψό λευκό μεταξωτό φόρεμα και ένα εντυπωσιακό καπέλο.
Σε μια χώρα που μόλις είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία της, η ανάγκη διαμόρφωσης μιας κοινής εθνικής ταυτότητας ήταν επιτακτική. Η επιβίωση του νέου κράτους εξαρτιόταν από την ανάπτυξη μιας συλλογικής ιδεολογίας που θα ένωνε τους πολίτες. Η ενδυμασία θα γινόταν ένα από τα πιο ισχυρά σύμβολα αυτής της ενότητας.
Η νεαρή βασίλισσα κατάλαβε γρήγορα ότι χρειαζόταν κάτι περισσότερο από βαυαρική αυλική μόδα. Ήθελε ένα ένδυμα που να πλησιάζει τον ελληνικό λαό και να λειτουργεί ως ενωτικό σύμβολο. Η συμβολή της Αμαλίας στην καθιέρωση ενός ενδυματολογικού κώδικα, της γνωστής πλέον «φορεσιάς Αμαλίας»- αποδείχθηκε καθοριστική.
Ένα υβριδικό κοστούμι με ελληνική ψυχή
Αντί να αντιγράψει αυτούσια κάποια τοπική φορεσιά, η βασίλισσα Αμαλία δημιούργησε ένα νέο, ρομαντικό σύνολο. Συνδύασε στοιχεία από την αστική ενδυμασία της Πελοποννήσου και των νησιών με την ευρωπαϊκή κομψότητα της εποχής (κυρίως το στυλ Biedermeier που ήταν δημοφιλές στην Αυστρία και τη Γερμανία). Το αποτέλεσμα ήταν μία ημί-ελληνική, ημί-ευρωπαϊκή φορεσιά που έγινε γνωστό ως «Κοστούμι Αμαλίας».
Πώς διαμορφώθηκε η φορεσιά της «Αμαλίας»
Για να διαμορφώσουν ένα εθνικό κοστούμι που θα εξέφραζε το νέο ελληνικό κράτος, το βασιλικό ζεύγος στράφηκε στο πρόσφατο ιστορικό παρελθόν: στη φουστανέλα των αγωνιστών του 1821 και στις γυναικείες τοπικές ενδυμασίες της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας, οι οποίες θεωρήθηκαν αντιπροσωπευτικές της εθνικής ταυτότητας.
Από τις ιστορικές πηγές προκύπτει ότι η βασίλισσα Αμαλία δίστασε ανάμεσα σε δύο διαφορετικές κατευθύνσεις για το στυλ του κοστουμιού που θα καθιέρωνε στην Αυλή. Όπως αναφέρει η Ελληνίδα φεμινίστρια και παιδαγωγός Σωτηρία Αλιμπέρτη, η Αμαλία «δεν υιοθέτησε σκόπιμα το αυθεντικό και ιδιαίτερα γραφικό κοστούμι των αρχαίων Ελληνίδων», καθώς θεωρούσε ότι μια τέτοια επιλογή θα αποτελούσε «αναδρομική καινοτομία». Η μαρτυρία αυτή δείχνει ότι εξετάστηκε αρχικά η ιδέα να υιοθετηθεί η αρχαιοελληνική ενδυμασία ως επίσημο κοστούμι της Αυλής, ως άμεση αναφορά στην κλασική αρχαιότητα.
Η δεύτερη επιλογή -και τελικά αυτή που επικράτησε- ήταν η υιοθέτηση τοπικών ενδυμασιών από περιοχές που είχαν συμβάλει καθοριστικά στην Επανάσταση του 1821. Η βασίλισσα Αμαλία αποφάσισε να δημιουργήσει για την ίδια και τις κυρίες της Αυλής ένα νέο κοστούμι, εμπνευσμένο από αυτές τις παραδόσεις, το οποίο θα λειτουργούσε ως σύμβολο της ταυτότητας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Με αυτόν τον τρόπο ακολούθησε το παράδειγμα του βασιλιά Όθωνα, ο οποίος είχε ήδη υιοθετήσει τη φουστανέλα ως επίσημη ενδυμασία.
Παράλληλα, οι αυλές του Μονάχου και του Παρισιού αποτέλεσαν σημαντικό σημείο αναφοράς για το βασιλικό ζεύγος. Η αισθητική και οι πρακτικές τους επηρέασαν όχι μόνο τη διακόσμηση και την οργάνωση του παλατιού, αλλά και τη διαμόρφωση της αυλικής ενδυμασίας, η οποία συνδύασε ευρωπαϊκά πρότυπα με ελληνικά στοιχεία, δημιουργώντας ένα νέο, χαρακτηριστικό ύφος.
Αρχικά, η Αμαλία ζήτησε από τις κυρίες της Αυλής -πολλές από τις οποίες ήταν συγγενείς αγωνιστών- να φορούν τις παραδοσιακές ενδυμασίες των τόπων καταγωγής τους. Σύντομα όμως προχώρησε στη δημιουργία ενός νέου συνόλου που συνδύαζε στοιχεία από την ελληνική λαϊκή παράδοση με ευρωπαϊκές επιρροές, αντανακλώντας τόσο το ανατολικό παρελθόν των υπηκόων της όσο και το δυτικό της υπόβαθρο.
Τα βασικά κομμάτια της φορεσιάς
Η φορεσιά αποτελούνταν από ένα μακρύ φουστάνι (καβάδι) από πλούσια υφάσματα όπως ταφτάς, μουαρέ ή μπροκάρ, με ανοιχτό μπούστο που άφηνε να φαίνεται η κεντημένη τραχηλιά του πουκαμίσου. Πάνω από αυτό φοριόταν το κοντογούνι ή ζιπούνι, ένα εφαρμοστό βελούδινο γιλέκο σε σκούρες αποχρώσεις, πλούσια χρυσοκεντημένο. Το σύνολο συμπλήρωνε το χαρακτηριστικό φέσι με τη μακριά χρυσή φούντα για τις παντρεμένες ή το μικρό καλπάκι για τις ανύπαντρες, μαζί με ευρωπαϊκά κοσμήματα που ολοκλήρωναν την εικόνα.
Από την αυλή στο εθνικό σύμβολο
Δεν είναι σαφές ποιος καθοδήγησε τη βασίλισσα στη δημιουργία ενός στυλ ένδυσης εμπνευσμένου από τη δυτικοευρωπαϊκή μόδα και την ελληνική παραδοσιακή ενδυμασία. Αυτό που μπορούμε να είμαστε βέβαιοι είναι ότι από την αρχή τόσο ο Όθωνας όσο και η Αμαλία «τοποθετήθηκαν συνειδητά στην υπηρεσία της τιμημένης μνήμης των ηρώων της Ελληνικής Επανάστασης», επιλέγοντας να ντύσουν τόσο τους εαυτούς τους όσο και τα μέλη της αυλής τους – τα οποία προέρχονταν από οικογένειες που είχαν πολεμήσει στην επανάσταση – με σύνολα από το πρόσφατο παρελθόν.
Η Αμαλία φόρεσε η ίδια πρώτη τη δημιουργία της και την επέβαλε στην αυλή. Σύντομα η μόδα αυτή πέρασε στην αστική τάξη της Αθήνας και άλλων πόλεων, ενώ αργότερα έγινε το αναγνωρίσιμο «εθνικό» γυναικείο ένδυμα.
Σχεδόν δύο αιώνες μετά, εξακολουθεί να εμφανίζεται στις παρελάσεις, στις σχολικές γιορτές και σε λαογραφικές εκδηλώσεις, αποδεικνύοντας ότι η μόδα μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν και να γίνει ισχυρό σύμβολο εθνικής ταυτότητας.
Πηγή: Βασισμένο κυρίως στην ακαδημαϊκή μελέτη της Nadia Macha-Bizoumi, «Amalia Dress: The Invention of a New Costume Tradition in the Service of Greek National Identity», 2012)