Με τη μεταφορά του από το Olympic Tower στη Tribeca, το Onassis ONX επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του στη διεθνή σκηνή της ψηφιακής τέχνης. Eξελίσσεται σε πλατφόρμα παραγωγής και αφήγησης, τοποθετώντας την τεχνολογία όχι ως θέαμα αλλά ως εργαλείο μνήμης, σώματος και πολιτικής ευθύνης. Το iefimerida βρέθηκε στα εγκαίνια του νέου χώρου.
Για χρόνια, η παρουσία του Ιδρύματος Ωνάση στη Νέα Υόρκη είχε μια διεύθυνση που καθόριζε κατά πολύ και την ταυτότητά του: Olympic Tower, 5η Λεωφόρος. Επάνω βρίσκονταν τα γραφεία, στο υπόγειο ο εκθεσιακός χώρος όπου για δεκαετίες το Ίδρυμα παρουσίαζε αρχαιολογικές εκθέσεις και που στη συνέχεια έγινε η έδρα το ΟΝΧ, απέναντι από τον Καθεδρικό του Αγίου Πατρικίου και το Rockefeller Center.
Θρησκεία και κεφάλαιο σε απόσταση αναπνοής, σαν δύο αόρατοι πυλώνες που επιβλέπουν τον ίδιο δρόμο, ενσωματωμένοι στην αρχιτεκτονική, στο ύψος των κτιρίων, στο βάρος του μαρμάρου και των προθέσεων. Σε αυτή τη γεωγραφία γεννήθηκε και αναπτύχθηκε το Onassis ONX στη Νέα Υόρκη. Ένα πρόγραμμα αφιερωμένο στην τέχνη και τις προηγμένες τεχνολογίες, που ξεκίνησε ως accelerator, ένας μηχανισμός επιτάχυνσης.
Από τις πρώτες μέρες του 2026 μεταφέρθηκε στον αριθμό 390 της Broadway, στο σημείο όπου τέμνονται Σόχο, Τραϊμπέκα και Τσαϊνατάουν, σηματοδοτώντας κάτι βαθύτερο και πιο πολιτικό από μια απλή μετακόμιση. «Ξεκινήσαμε ως accelerator για εξωτερικές πραγματικότητες», μου λέει ο Πρόδρομος Τσιαβός, διευθυντής Aνάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση.
«Στην πορεία, όμως, αλλάξαμε ριζικά. Σήμερα δεν λειτουργούμε πια ως πρόγραμμα επιτάχυνσης, αλλά ως μια πλατφόρμα για την τέχνη και τις προηγμένες τεχνολογίες. Αυτή ακριβώς η μετατόπιση είναι που καθιστά ουσιαστική τη μεταφορά μας στον νέο χώρο». Είχε προηγηθεί η δημουργία της δεύτερης έδρας του ΟΝΧ στην Αθήνα και συγκεκριμένα στην βιομηχανική περιοχή του Ρέντη, σε ένα πρώην εργοστάσιο μπουκαλιών, το Onassis Ready.
Fake και θεσμικότητα
Στην περίπτωση της Νέας Υόρκης, βρισκόμαστε στην γεωγραφία όπου το SoHo της κατανάλωσης, η Tribeca της θεσμικής τέχνης και η Chinatown της εργασίας συναντιούνται χωρίς κοινή γλώσσα. Η Tribeca δεν είναι ουδέτερη. Στη διασταύρωση Broadway και Canal, η πόλη εμφανίζεται σε στρώσεις. Στο πεζοδρόμιο, επώνυμες τσάντες-μαϊμούδες απλώνονται πάνω σε σεντόνια, χωρίς καμία πρόθεση εξαπάτησης.
Δεν προσποιούνται ότι είναι αυθεντικές, αλλά μάλλον διατρανώνουν ότι η αυθεντικότητα δεν έχει πια το ίδιο βάρος. Κυκλοφορούν ανάμεσα στην επιθυμία και την ειρωνεία, αποκαλύπτοντας μια οικονομία όπου η αξία δεν κατοικεί αποκλειστικά στο πρωτότυπο, αλλά στη δυνατότητά του να αναπαραχθεί.
Λίγα μέτρα πιο πέρα, οι γκαλερί συνεχίζουν να μιλούν τη γλώσσα της μοναδικότητας, της πιστοποίησης, της προέλευσης. Το πρωτότυπο και το αντίγραφο συνυπάρχουν στον ίδιο δρόμο, χωρίς να ακυρώνουν το ένα το άλλο. Αποκαλύπτουν το ρήγμα: σε έναν κόσμο απεριόριστης αναπαραγωγής, τι σημαίνει αυθεντικότητα; Και ποιος τη νομιμοποιεί;
See you on the other side
Απέναντι από το νέο κτίριο του ONX, η όψη ενός κτιρίου που μοιάζει γεμάτο με ψηλά παχύφυλλα φυτά, φωτίζεται ροζ. Και γράφει: SEE YOU ON THE OTHER SIDE. Ειρωνεία; Προειδοποίηση; Διάγνωση; Πρόσκληση;
Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο Πρόδρομος Τσιαβός περιγράφει τη μετακόμιση όχι ως αλλαγή διεύθυνσης, αλλά ως «αλλαγή φάσης». Το ONX δεν ενδιαφέρεται για την καινοτομία ως εντύπωση, αλλά για την τεχνολογία ως αφήγηση. «Ο στόχος δεν είναι απλώς να δημιουργηθεί ένα έργο», λέει ο Πρόδρομος Τσιαβός.
«Η δημιουργία ενός immersive (εμβυθιστικού) περιβάλλοντος δεν είναι παιχνίδι. Δεν είναι εντυπωσιασμός. Είναι μια εξαιρετικά απαιτητική συνθήκη που χρειάζεται ακρίβεια, μέτρο και απόλυτη επίγνωση του τι ζητάς από τον θεατή».
Υποδομές φαντασίας
Η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, δίνει ξεκάθαρα το στίγμα. «Με αυτόν τον νέο, μεγαλύτερο χώρο στην Tribeca, επιβεβαιώνουμε τη δέσμευσή μας απέναντι στους καλλιτέχνες, προσφέροντάς τους εργαλεία, χρόνο, χώρο και κοινότητα για να δημιουργήσουν έργα που διευρύνουν το τι μπορεί να είναι η τέχνη στην ψηφιακή εποχή. Το Ίδρυμα Ωνάση συνεχίζει να επενδύει σε αυτό που αποκαλούμε υποδομές της φαντασίας, συνδέοντας την Αθήνα και τη Νέα Υόρκη μέσα από τη δημιουργία και την τεχνολογική διερεύνηση. Προσφέρουμε στους καλλιτέχνες όχι μόνο πόρους, αλλά και —το πιο σημαντικό— την ελευθερία να επιλέξουν πότε θα χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία και πότε όχι, ανάλογα με το τι υπηρετεί καλύτερα το έργο τους. Τόσο το Οnassis Ready όσο και ο νέος χώρος στη Νέα Υόρκη «υπάρχουν για να μπορούν οι καλλιτέχνες να ανθίσουν, υποστηριζόμενοι από ανθρώπους που πιστεύουν στο έργο τους και στους κόσμους που φαντάζονται».
Αυτή η στάση διαπερνά ολόκληρη την εναρκτήρια έκθεση του χώρου, «Techne Homecoming», που εντάσσεται στο ιστορικό Under the Radar Festival που υλοποιείται στη Νέα Υόρκη από το 2005. Ο τίτλος κουβαλά μια βαριά λέξη: technē δηλαδή τέχνη, δεξιότητα, κατασκευή. Και μια δεύτερη, ακόμη βαρύτερη: homecoming.
Όχι ως επιστροφή σε ένα ασφαλές σπίτι, αλλά ως αναμέτρηση με την καταγωγή. «Το homecoming δεν είναι ρομαντικό», λέει ο Τσιαβός. «Είναι ιστορίες οικογένειας, ιστορίες λαών, πράγματα που δεν έχουν ξεχαστεί ακόμη κι αν προσποιούμαστε ότι έχουν».
Τα έργα του Techne Homecoming
Στο «N’Zinga Mbondo», η Damara Inglês επιστρέφει σε μια μορφή δύναμης που γεννήθηκε ως αντίσταση. Το έργο αντλεί από την παράδοση των Nkisi, τελετουργικών αντικειμένων που δημιουργήθηκαν στην αποικιακή περίοδο ως φορείς πνευματικής και πολιτικής ισχύος. Εδώ, η Nkisi μορφή μετασχηματίζεται σε ένα phygital σώμα: ένα δέντρο baobab, συναρμολογημένο από τις πολεμίστριες της βασίλισσας Νζίνγκα της Αγκόλα. Η αφήγηση είναι σαφής και πολιτική.
Όταν η Νζίνγκα στερήθηκε το δικαίωμα διαπραγμάτευσης από τους αποικιοκράτες, ανέβηκε στην πλάτη ενός πολεμιστή της, μια πράξη που μετέτρεψε το σώμα σε τόπο εξουσίας. Η Inglês μεταφέρει αυτή την ιστορία στο σήμερα, συνδέοντας την κοινότητα, το φύλο και την τεχνολογία ως μέσα επιστροφής της δύναμης.
Στο «MEMOS», οι Ναταλία Μαντά και Αίας Κόκκαλης δημιουργούν μια οικογένεια με μορφές ξεχασμένες, αποκλεισμένες από τα μεγάλα αφηγήματα: άνθρωποι που έζησαν δίπλα σε ιστορικά γεγονότα χωρίς να καταγραφούν: την έκρηξη του Βεζούβιου, τη δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα. Το έργο λειτουργεί σαν αντί-αρχείο. Δεν αποκαθιστά την Ιστορία· την αμφισβητεί. Σε έναν κόσμο όπου τα δεδομένα πολλαπλασιάζονται, το «MEMOS» υπενθυμίζει ότι η λήθη δεν είναι τεχνικό πρόβλημα αλλά πολιτική επιλογή. Η τεχνολογία εδώ δεν διασώζει· αφηγείται την απουσία.
Η sister sylvester υπογράφει ένα από τα πιο ριζοσπαστικά έργα της έκθεσης. Η αφετηρία είναι ένα πραγματικό γεγονός, μια κλοπή: η καλλιτέχνις εισβάλλει στο θέατρο του Μπρεχτ, παίρνει ένα καπέλο από το βεστιάριο της «Όπερας της Πεντάρας» του Μπρεχτ και συλλέγει τρίχες για να δημιουργήσει ένα βιολογικό πείραμα.
Το «Drinking Brecht» θέτει ερωτήματα για το ποιος έχει δικαίωμα να αφηγείται την ιστορία των μεγάλων ανδρών, για τα όρια της επιστημονικής και θεατρικής αυθεντίας, για το πού τελειώνει η δημιουργία και πού αρχίζει η κατανάλωση των ειδώλων μας. Το σώμα γίνεται κυριολεκτικά πεδίο ανάγνωσης.
Πρωτοπόρος της VR και AR τέχνης από τη δεκαετία του ’90, η Tamiko Thiel αφηγείται την ιστορία της Γης σε μοριακή κλίμακα. Το «Atmos Sphaerae» παρακολουθεί τη γέννηση του πλανήτη, την οξυγόνωση των ωκεανών, τη δημιουργία της ατμόσφαιρας — και καταλήγει σε ένα μέλλον δηλητηριασμένο από ανεξέλεγκτα αέρια.
Στο «Contact Zone Level 2», η Miriam Simun εξετάζει την έννοια της επαναγρίευσης (rewilding) σε δύο επίπεδα: στο οικοσύστημα των Ελβετικών Άλπεων και στο ίδιο το ανθρώπινο μικροβίωμα. Η καλλιτέχνις επανεισάγει ένα προβιοτικό των Μάγια στο σώμα της, παράλληλα με την επανεμφάνιση εξαφανισμένων ειδών στο φυσικό περιβάλλον.
Ο Andrew Thomas Huang κλείνει την έκθεση με ένα τριπλό φιλμ εμπνευσμένο από βουδιστικούς μύθους Jataka. Στο «The Deer οf nine colors» μια τρανς γυναίκα στην Ταϊλάνδη αναζητά το όνομά της, την ταυτότητά της, το τελικό της σχήμα. Θηρευτής και θήραμα εναλλάσσονται. Το έργο συνδυάζει παραδοσιακή ταϊλανδέζικη περφόρμανς, sci-fi αφήγηση και κινηματογραφική ακρίβεια. Πρόκειται κατά κάποιον τρόπο για τον σταρ της έκθεσης αφού είναι ένας από τους πιο ξεχωριστούς αφηγητές της σύγχρονης οπτικοακουστικής τέχνης, κινούμενος με άνεση ανάμεσα στον κινηματογράφο, την περφόρμανς, τη μόδα και τον ψηφιακό μύθο.
Γεννημένος στο Λος Άντζελες από οικογένεια κινεζικής καταγωγής, έγινε διεθνώς γνωστός για τα μουσικά του φιλμ και τις συνεργασίες του με καλλιτέχνες όπως η Björk, o Thom Yorke και ο FKA twigs, όπου η εικόνα λειτουργεί ως αυτόνομη, ποιητική αφήγηση. Στο έργο του που παρουσιάζει στο ONX, η τεχνολογία υπηρετεί τον μύθο, όχι το αντίστροφο. «Δεν μας ενδιαφέρει η τεχνολογία ως επίδειξη», λέει ο Τσιαβός. «Μας ενδιαφέρει η τεχνολογία με οικονομία. Τεχνολογία που δεν τα καταπίνει όλα».
Αυτή η επιμονή στο μέτρο και στο σώμα γίνεται ακόμη πιο έντονη αν κοιτάξει κανείς τις δυο γκαλερί ακριβώς απέναντι από τα γραφεία του onx. Εκεί, η τέχνη της Κίκι Σμιθ («Το φεγγάρι παρακολουθεί τη Γη», στην γκαλερί 125 Newbury) και της Άνα Μεντιέτα («Επιστροφή στην πηγή» στην γκαλερί Marian Goodman) λειτουργεί σαν σιωπηλός αντίλογος.
Η Σμιθ δουλεύει με σώματα εύθραυστα, υλικά που φθείρονται, μορφές έτοιμες να καταρρεύσουν. Η Μεντιέτα αφήνει ίχνη: σώμα στο χώμα, αποτύπωμα στη γη, παρουσία που επιβιώνει ως απουσία.
Καμία από τις δύο δεν είναι «ψηφιακή». Κι όμως, συνομιλούν βαθύτερα από κάθε VR έργο με το βασικό ερώτημα του ONX: τι σημαίνει τέχνη όταν το σώμα δεν εξαφανίζεται; Εδώ, το ψηφιακό δεν υπόσχεται αθανασία. Λειτουργεί ως αποτύπωμα.
Όπως στη Μεντιέτα, το ίχνος έχει μεγαλύτερη αξία από την εικόνα. Όπως στην Κίκι Σμιθ, η φθορά δεν είναι αποτυχία, αλλά αλήθεια. «Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά, θα δει ότι όλα τα έργα εδώ έχουν ένα φυσικό αποτύπωμα» μου λέει ο Πρόδρομος Τσιαβός όταν του το επισημαίνω. «Η τεχνολογία δεν λειτουργεί αυτόνομα· είναι πάντα δεμένη με κάτι χειροποίητο, με κάτι που αντιστέκεται στην πλήρη αφαίρεση. Δεν μας ενδιέφερε ποτέ να δημιουργήσουμε έναν χώρο όπου απλώς φοράς γυαλιά και παρακολουθείς VR. Αυτό δεν μας αφορά. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η ψηφιακή τέχνη που έχει πάντα ένα φυσικό, υλικό στοιχείο».
Στην Tribeca, η έννοια της «γειτονιάς» δεν είναι ρομαντική. Είναι λειτουργική. Το ONX δεν στέκεται ως προορισμός, αλλά ως κόμβος. Δεν διεκδικεί αυθεντία· διεκδικεί συμμετοχή.
Στα εγκαίνιά του βρέθηκαν επιμελητές από το MoMA, το Yale, το ΜΙΤ, το Guggenheim, το Νew Museum. Έναν όροφο κάτω, στο ίδιο κτίριο, το Schoelkopf Gallery συνεχίζει να αφηγείται την ιστορία της αμερικανικής τέχνης με όρους έρευνας, τεκμηρίωσης και αγοράς. «Εδώ δίπλα υπάρχουν γκαλερί που εκπροσωπούν πιο θεωρητικά, πιο “παλιά” μέσα: γλυπτική, ζωγραφική. Εμείς είμαστε ο νέος παίκτης. Και αυτός ο διάλογος έχει ενδιαφέρον, γιατί δεν είμαστε ανταγωνιστικοί. Δεν πουλάμε. Παρουσιάζουμε», μου λέει ο Πρόδρομος Τσιαβός.
Ίσως γι’ αυτό η πιο ακριβής φράση του να είναι και η πιο απλή: «αυτό που θέλουμε είναι το handmade digital». Χειροποίητο ψηφιακό. Το ψηφιακό που περνά από το χέρι. Από το σώμα. Από τη μνήμη. Από την ευθύνη.
Κάπως έτσι, το SEE YOU ON THE OTHER SIDE απέναντι παύει να μοιάζει με σύνθημα. Γίνεται διάγνωση. «Σε πολλά από τα έργα εδώ, η τεχνολογία είναι, θα έλεγα, παγιδευμένη. Δεν εμφανίζεται ως κυρίαρχη. Κρύβεται μέσα στη διαδικασία, μέσα στο αφήγημα». Το ONX έχει ήδη περάσει στην άλλη πλευρά: της τέχνης που ξέρει ότι χωρίς σώμα, χωρίς μνήμη και χωρίς ιστορία, η καινοτομία είναι απλώς θόρυβος.