Πόλεμος στη Μέση Ανατολή: Πώς το Ιράν στήνει παγίδα κλιμάκωσης -Πού οδηγείται η σύγκρουση

Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή εξελίσσεται σε ένα από τα πιο επικίνδυνα γεωπολιτικά παιχνίδια των τελευταίων ετών, με το Ιράν να καταφέρνει να επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία.

Σύμφωνα με όσα επισήμανε σε συνέντευξή του στο Foreign Policy o Αλί Βαέζ, Ιρανοαμερικανός αναλυτής του προγράμματος για το Ιράν στη δεξαμενή σκέψης International Crisis Group, η Τεχεράνη δεν παίζει απλώς άμυνα: «στήνει μια παγίδα κλιμάκωσης» για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Ντόναλντ Τραμπ, επιχειρώντας να τους εξαναγκάσει είτε σε υποχώρηση είτε σε μια ιδιαίτερα κοστοβόρα στρατιωτική επιλογή.

Ένα ανθεκτικό σύστημα

Παρά τις δολοφονίες υψηλόβαθμων στελεχών του ιρανικού καθεστώτος και τις στρατιωτικές απώλειες, το πολιτικό σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας παραμένει λειτουργικό. Όπως επισημαίνει ο Βαέζ, «η Ισλαμική Δημοκρατία είναι ένα σύστημα, ένα δίκτυο εξουσίας με πολλαπλά κέντρα». Αυτό σημαίνει ότι η εξόντωση ενός ηγέτη ή ηγετικού στελέχους δεν οδηγεί σε κατάρρευση.

Στην κορυφή της εξουσίας βρίσκονται πλέον νέα, πιο σκληροπυρηνικά πρόσωπα. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζει ο πρόεδρος της Βουλής Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, αλλά και ο σύμβουλος εθνικής ασφάλειας Μοχαμάντ Μπαγκέρ Ζολγκάντρ, ένας αξιωματούχος με φήμη ακραίου.

Η νέα αυτή ηγεσία διαφοροποιείται έντονα από το παρελθόν.

Πιο σκληρή και λιγότερο επιφυλακτική, η νέα ηγεσία του Ιράν δεν φοβάται το ρίσκο

«Δεν είναι μόνο πιο σκληροπυρηνικοί, είναι και λιγότερο επιφυλακτικοί», τονίζει ο Βαέζ. Σε αντίθεση με τον αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, που κατηγορούνταν για υπερβολική προσοχή, η νέα γενιά έχει αντλήσει διαφορετικά συμπεράσματα από τα πρόσφατα γεγονότα.

Κατά τον ίδιο, η προηγούμενη ηγεσία «επένδυσε χρόνια σε ένα πυρηνικό πρόγραμμα που δεν παρήγαγε ούτε ενέργεια ούτε βόμβα», ενώ απέφυγε να κλιμακώσει όταν είχε την ευκαιρία. Αντίθετα, η σημερινή ηγεσία επιλέγει επιθετικές κινήσεις: επιθέσεις σε γειτονικές χώρες και, κυρίως, το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από την αρχή της σύγκρουσης.

Το μήνυμα είναι σαφές: η Τεχεράνη δεν φοβάται πλέον το ρίσκο.

Στρατηγική φθοράς και οικονομικής πίεσης

Κατά τον Βαέζ, η ιρανική στρατηγική βασίζεται σε έναν συνδυασμό στρατιωτικής και οικονομικής φθοράς. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να εξαντλήσει τα αποθέματα των αντιπυραυλικών συστημάτων των ΗΠΑ και των συμμάχων τους. Από την άλλη, προκαλεί σοβαρό πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία μέσω της διαταραχής των ενεργειακών ροών.

Όπως εξηγεί ο αναλυτής, «η λογική των Ιρανών είναι ότι, επειδή υστερούν στρατιωτικά, πρέπει να υπερισχύσουν σε διάρκεια». Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και η απειλή επέκτασης της κρίσης σε άλλα θαλάσσια περάσματα αυξάνουν το κόστος για όλους.

Ταυτόχρονα, οι επιθέσεις τους δείχνουν υψηλό βαθμό συντονισμού. «Αν χτυπηθεί μια πετροχημική εγκατάσταση στο Ιράν, απαντούν με χτύπημα σε αντίστοιχο στόχο στο Ισραήλ» σημειώνει, ένδειξη ότι η κεντρική διοίκηση παραμένει ενεργή.

Ο στόχος του καθεστώτος στο Ιράν δεν είναι η νίκη, αλλά η επιβίωση

Σε αντίθεση με τη δυτική αντίληψη περί «νίκης», το Ιράν θέτει διαφορετικά κριτήρια επιτυχίας. «Ο βασικός τους στόχος δεν είναι να κερδίσουν, αλλά να μη χάσουν. Η επιβίωση είναι νίκη», υπογραμμίζει ο Βαέζ.

Η Τεχεράνη θεωρεί δεδομένο ότι θα υποστεί μεγαλύτερο κόστος από τους αντιπάλους της. Ωστόσο, πιστεύει ότι μπορεί να ανακάμψει, καθώς μεγάλο μέρος των στρατιωτικών της δυνατοτήτων είναι εγχώριας παραγωγής.

Παράλληλα, διαθέτει εξωτερική στήριξη. Η Ρωσία και η Κίνα εμφανίζονται πιο πρόθυμες να ενισχύσουν το Ιράν, βλέποντάς το ως τον «αδύναμο που αντιστέκεται σε μια υπερδύναμη».

Διπλωματία υπό πίεση

Παρά τη σύγκρουση, οι δίαυλοι επικοινωνίας δεν έχουν κλείσει πλήρως. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, συνεχίζει να αποτελεί βασικό διαπραγματευτή, ενώ και ο πρόεδρος της χώρας, Μασούντ Πεζεσκιάν, διατηρεί επαφές με διεθνείς συνομιλητές.

Ωστόσο, η τελική απόφαση φαίνεται να ανήκει σε έναν στενό κύκλο στρατιωτικών και πολιτικών ηγετών. Η Τεχεράνη, σύμφωνα με τον Βαέζ, έχει ήδη καθορίσει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες θα δεχθεί μια συμφωνία: μόνο όταν οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους έχουν πληρώσει αρκετά υψηλό τίμημα.

Η «παγίδα κλιμάκωσης» για τις ΗΠΑ

Το κρίσιμο σημείο της ανάλυσης του Βαέζ αφορά στις επιλογές της Ουάσιγκτον. Ο Ντόναλντ Τραμπ βρίσκεται μπροστά σε δύο δύσκολες επιλογές: είτε να αποσύρει τις ΗΠΑ από τη σύγκρουση είτε να την κλιμακώσει.

Και οι δύο, όμως, επιλογές εξυπηρετούν -σε κάποιον βαθμό- την ιρανική στρατηγική.

Αν οι ΗΠΑ αποχωρήσουν, το Ιράν μπορεί να συνεχίσει την πίεση κατά του Ισραήλ και να διατηρήσει τον έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ, προκαλώντας πολιτικό πλήγμα στον Τραμπ. Αν, αντίθετα, επιλέξουν στρατιωτική κλιμάκωση, το κόστος μπορεί να είναι τεράστιο.

«Η αποστολή χερσαίων δυνάμεων θα έκανε τους πολέμους στο Ιράκ και το Αφγανιστάν να μοιάζουν με περίπατο», προειδοποιεί ο Βαέζ. Η γεωγραφία του Ιράν, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες ανταρτοπολέμου, καθιστά μια τέτοια επιλογή εξαιρετικά επικίνδυνη.

Παράλληλα, το Ιράν διατηρεί επιπλέον «χαρτιά», όπως η ναρκοθέτηση των Στενών ή η ενεργοποίηση συμμάχων του, που θα μπορούσαν να εκτοξεύσουν την τιμή του πετρελαίου σε δυσθεώρητα επίπεδα.

Ένα σχέδιο που λειτουργεί προς το παρόν

Παρά τις αρχικές απώλειες, η ιρανική στρατηγική φαίνεται να αποδίδει. «Η κατάσταση εξελίσσεται περισσότερο σύμφωνα με τα σχέδια της Τεχεράνης παρά της Ουάσιγκτον», σημειώνει ο Βαέζ.

Το Ιράν αυξάνει σταδιακά την πίεση, ενεργοποιεί επιλεκτικά τους συμμάχους του και διατηρεί εφεδρείες για περαιτέρω κλιμάκωση. Ωστόσο, αυτή η δυναμική ενέχει και κινδύνους.

Η υπερβολική αυτοπεποίθηση μπορεί να οδηγήσει σε λάθη. Και σε μια τόσο εύθραυστη ισορροπία, ένα λάθος μπορεί να έχει παγκόσμιες συνέπειες.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι η κρίση απέχει ακόμη από τη λήξη της και κάθε επόμενο βήμα θα είναι καθοριστικό όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή, αλλά και για τη διεθνή σταθερότητα.