Τα βραβεία Νόμπελ είναι, πάνω απ' όλα, μια ιστορία για το πώς η ανθρωπότητα αποφασίζει ποιους και τι αξίζει να θυμάται. Ακολουθεί ένα κουίζ γι' αυτά.
- Η δημιουργία των βραβείων Νόμπελ πηγάζει από την επιθυμία του Άλφρεντ Νόμπελ, ο οποίος πλούτισε από τα εκρηκτικά, να αλλάξει την υστεροφημία του. Με τη διαθήκη του κληροδότησε την περιουσία του σε όσους προσφέρουν το μέγιστο όφελος στην ανθρωπότητα.
- Τα βραβεία λειτουργούν ως καθρέφτης κάθε εποχής, αναδεικνύοντας τις επιστημονικές ανακαλύψεις που άλλαξαν την καθημερινότητα αλλά και τις κοινωνικές αγωνίες. Ειδικά το βραβείο Ειρήνης συχνά ερμηνεύεται ως ισχυρή πολιτική δήλωση και όχι απλώς ως τιμητική διάκριση.
- Η ιστορία του θεσμού περιλαμβάνει αντιφάσεις, με βραβεύσεις που προκάλεσαν οργή, σημαντικά ονόματα που παραλείφθηκαν και ανακαλύψεις που αναγνωρίστηκαν με καθυστέρηση. Η μυστικότητα των επιτροπών τροφοδοτεί έντονες συζητήσεις και εικασίες γύρω από τους υποψηφίους.
- Η Ελλάδα κατέχει τη δική της θέση στην ιστορία του θεσμού, κυρίως μέσω της ποίησης. Η ελληνική γλώσσα τιμήθηκε δύο φορές, υπενθυμίζοντας ότι η αξία ενός έργου δεν μετριέται από τον αριθμό των αναγνωστών του.
Κάθε Οκτώβριο, για μία εβδομάδα, ο πλανήτης στρέφει το βλέμμα του στη Στοκχόλμη και στο Όσλο. Τηλέφωνα χτυπούν ξημερώματα σε σπίτια επιστημόνων που κοιμούνται ανυποψίαστοι, συγγραφείς μαθαίνουν τα νέα από δημοσιογράφους που στέκονται έξω από την πόρτα τους, και ένα όνομα που μέχρι χθες το γνώριζαν μόνο οι ειδικοί γίνεται ξαφνικά πρωτοσέλιδο σε όλο τον κόσμο. Τα βραβεία Νόμπελ είναι, πάνω απ' όλα, μια ιστορία για το πώς η ανθρωπότητα αποφασίζει ποιους και τι αξίζει να θυμάται.
Έφτιαξε την περιουσία του από τα εκρηκτικά
Η ιστορία αυτή ξεκινά με μια πολύ... διακριτική ειρωνεία. Ο άνθρωπος που έδωσε το όνομά του στη σημαντικότερη διάκριση για τη γνώση, την τέχνη και την ειρήνη έφτιαξε την περιουσία του από τα εκρηκτικά. Λέγεται ότι, όταν μια εφημερίδα δημοσίευσε κατά λάθος τη νεκρολογία του, αποκαλώντας τον «έμπορο του θανάτου», ο Άλφρεντ Νόμπελ αναρωτήθηκε με τρόμο πώς θα έμενε τελικά στη μνήμη των ανθρώπων. Η απάντησή του ήταν μια διαθήκη που αιφνιδίασε συγγενείς και συνεργάτες: τα χρήματά του θα πήγαιναν σε όσους προσέφεραν το μεγαλύτερο όφελος στην ανθρωπότητα.
Από τότε, τα βραβεία έγιναν κάτι πολύ περισσότερο από ένα μετάλλιο κι ένα γενναιόδωρο χρηματικό έπαθλο. Λειτουργούν ως καθρέφτης κάθε εποχής. Όποιος διατρέξει τη λίστα των βραβευμένων θα δει να περνούν μπροστά του οι ανακαλύψεις που άλλαξαν την καθημερινότητά μας, από τα φάρμακα που κρατούν ανθρώπους στη ζωή μέχρι τις θεωρίες που εξήγησαν πώς λειτουργεί το σύμπαν. Θα δει όμως και τις αγωνίες, τις συγκρούσεις και τις ελπίδες κάθε δεκαετίας, ιδιαίτερα στο βραβείο Ειρήνης, που πολύ συχνά διαβάστηκε ως πολιτική δήλωση και όχι απλώς ως τιμή.
Φυσικά, δεν λείπουν οι αντιφάσεις. Για κάθε βράβευση που χαιρετίζεται με ενθουσιασμό υπάρχει μια άλλη που προκαλεί απορία ή και οργή. Υπάρχουν τα μεγάλα ονόματα που δεν το πήραν ποτέ, εκείνοι που το αρνήθηκαν, οι επιλογές που με τα χρόνια έμοιαζαν βιαστικές και οι ανακαλύψεις που αναγνωρίστηκαν με καθυστέρηση δεκαετιών. Οι επιτροπές συνεδριάζουν μυστικά, τα αρχεία τους ανοίγουν μόνο μετά από μισό αιώνα, και οι εικασίες γύρω από τα φαβορί έχουν εξελιχθεί σε κανονικό άθλημα, με στοιχηματικές αποδόσεις και θερμές αντιπαραθέσεις.
Και η Ελλάδα; Έχει κι αυτή τη δική της θέση στην ιστορία, κυρίως μέσα από την ποίηση. Η ελληνική γλώσσα, που τη μιλούν μόλις λίγα εκατομμύρια άνθρωποι, ακούστηκε δύο φορές από το βήμα της Στοκχόλμης, υπενθυμίζοντας ότι η αξία ενός έργου δεν μετριέται με τον αριθμό των αναγνωστών του. Ποιοι ήταν και πότε; Αυτό θα το ανακαλύψετε σε λίγο.
Γιατί αυτό ακριβώς είναι το κουίζ που ακολουθεί: μια βόλτα σε περισσότερα από 100 χρόνια βραβεύσεων, με ερωτήσεις για τους ανθρώπους, τις ιστορίες και τα παρασκήνια πίσω από τα μετάλλια. Δεν χρειάζεται να είστε φυσικοί, οικονομολόγοι ή κριτικοί λογοτεχνίας για να τα πάτε καλά. Αρκεί λίγη περιέργεια, κάποιες αναμνήσεις από ειδήσεις του παρελθόντος και, ίσως, μια δόση τύχης. Η Σουηδική Ακαδημία δεν θα σας τηλεφωνήσει, αλλά η ικανοποίηση της σωστής απάντησης θα είναι εξίσου γλυκιά. Ξεκινάμε;