Το Ιράν βιώνει τις πιο επικίνδυνες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας του, στα 47 χρόνια από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 που βρίσκεται στην εξουσία το καθεστώς των μουλάδων.
Οι μαζικές διαδηλώσεις που συγκλονίζουν τη χώρα εδώ και εβδομάδες, η κλιμακούμενη καταστολή, αλλά και οι ανοιχτές πλέον απειλές της Ουάσιγκτον, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, με απρόβλεπτες συνέπειες όχι μόνο για το Ιράν, αλλά και για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και τις παγκόσμιες αγορές.
Πάνω από 540 νεκροί -Πολλοί με πυρά από κοντινή απόσταση
Η πραγματική έκταση της αιματοχυσίας παραμένει δύσκολο να αποτιμηθεί, καθώς το Ιράν βρίσκεται σε καθεστώς σχεδόν απόλυτου επικοινωνιακού αποκλεισμού. Σύμφωνα με τη Human Rights Activists News Agency, οι νεκροί από τις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις έχουν ξεπεράσει τους 500, με τον αριθμό να εκτινάσσεται στους 544 έως την Κυριακή, από μόλις 116 που είχαν καταγραφεί την προηγούμενη ημέρα. Παράλληλα, βρίσκονται υπό διερεύνηση ακόμη 579 αναφορές θανάτων, κάτι που θα μπορούσε να ανεβάσει τον συνολικό απολογισμό στους 1.123 νεκρούς.
Όπως επισημαίνει η οργάνωση, περισσότεροι από 10.681 άνθρωποι έχουν μεταφερθεί σε φυλακές μετά τη σύλληψή τους, ενώ η πλειονότητα των θυμάτων φέρεται να έχει σκοτωθεί από πραγματικά πυρά ή σκάγια, συχνά από εξαιρετικά κοντινή απόσταση. Οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου λόγω της κατάρρευσης του ριάλ, εισέρχονται πλέον στην τρίτη εβδομάδα τους και έχουν εξελιχθεί στη σοβαρότερη πρόκληση για το ιρανικό καθεστώς εδώ και χρόνια.
Εικόνες-σοκ με σάκους πτωμάτων
Την ίδια ώρα, η κρατική τηλεόραση του Ιράν επιχειρεί να ελέγξει το αφήγημα, προβάλλοντας εικόνες με δεκάδες σάκους πτωμάτων στο ιατροδικαστικό κέντρο της Τεχεράνης και αποδίδοντας τους θανάτους σε ενέργειες «ένοπλων τρομοκρατών».
Παράλληλα, πλάνα δείχνουν συγγενείς να περιμένουν έξω από το Ιατροδικαστικό Κέντρο Καχριζάκ για να αναγνωρίσουν σορούς, σε μια εικόνα που αποτυπώνει με ωμό τρόπο το ανθρώπινο κόστος της κρίσης.
Όπως σημειώνει το Bloomberg, η Ισλαμική Δημοκρατία «πλησιάζει περισσότερο από ποτέ σε μια επανάσταση που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τον κόσμο». Το CNN, από την πλευρά του, περιγράφει ένα καθεστώς που «προσπαθεί απεγνωσμένα να κρατηθεί στην εξουσία, καθώς οι διαδηλώσεις το φέρνουν στο χείλος της αλλαγής».
Από την οικονομική οργή, στη συνολική αμφισβήτηση
Όπως σημειώνουν τα δύο Μέσα, οι κινητοποιήσεις στο Ιράν ξεκίνησαν από την οικονομία: κατάρρευση του εθνικού νομίσματος, εκτόξευση του πληθωρισμού, ανεργία και βαθιά κοινωνική ανισότητα. Πολύ γρήγορα όμως τα αιτήματα των Ιρανών διαδηλωτών ξεπέρασαν το βιοτικό επίπεδο και στράφηκαν ευθέως κατά του ίδιου του καθεστώτος των μουλάδων.
«Υπάρχει συστημική κακοδιαχείριση, διαφθορά και καταστολή. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι θέλουν να φύγει η Ισλαμική Δημοκρατία», δήλωσε στο CNN η Χόλι Ντάγκρες, ανώτερη ερευνήτρια στο Washington Institute.
Οι διαδηλώσεις εξαπλώνονται σαν φωτιά από την Τεχεράνη σε δεκάδες πόλεις του Ιράν, με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να αψηφούν τις απειλές και τη βίαιη καταστολή. Σύμφωνα με τη Human Rights Activists News Agency, την οποία επικαλούνται και τα δύο Μέσα, πάνω από 500 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί και περισσότεροι από 10.000 έχουν συλληφθεί εντός των δύο τελευταίων εβδομάδων.
Το ιρανικό καθεστώς σφίγγει τη θηλιά
Η απάντηση της Τεχεράνης ακολουθεί ένα γνώριμο μοτίβο. Όπως επισημαίνει το CNN, οι Αρχές προχώρησαν σε μαζικές συλλήψεις, εκτεταμένη χρήση βίας και σχεδόν πλήρη διακοπή της λειτουργίας του Διαδικτύου και των τηλεπικοινωνιών, περιορίζοντας δραστικά την εικόνα από το εσωτερικό της χώρας.
Ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν επιχείρησε να εμφανιστεί συμφιλιωτικός, εκπέμποντας ωστόσο αντιφατικά μηνύματα. Από τη μία, εξέφρασε τα συλλυπητήριά του για τις «τραγικές συνέπειες» των γεγονότων, λέγοντας στην κρατική τηλεόραση: «Ας καθίσουμε μαζί, χέρι-χέρι, και ας λύσουμε τα προβλήματα».
Από την άλλη, όπως μεταδίδει το CNN, κατηγόρησε «ταραχοποιούς και τρομοκράτες με ξένες διασυνδέσεις» ότι πυρπολούν τζαμιά, πολιτιστικά μνημεία και παζάρια, υποστηρίζοντας πως «το ανώτερο καθήκον είναι να μην επιτρέψουμε σε μια ομάδα ταραχοποιών να διαλύσει ολόκληρη την κοινωνία».
Ο Τραμπ ανεβάζει κατακόρυφα το θερμόμετρο της πίεσης στο Ιράν
Καθοριστικό ρόλο στη διεθνοποίηση της κρίσης παίζει η στάση του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος παρακολουθεί στενά την κατάσταση και έχει ενημερωθεί από στρατιωτικούς διοικητές για πιθανά σενάρια πληγμάτων κατά του Ιράν.
«Το εξετάζουμε πολύ σοβαρά», είπε ο Ρεπουμπλικανός πρόεδρος των ΗΠΑ στους δημοσιογράφους μέσα στο προεδρικό αεροσκάφος Air Force One. «Ο στρατός το εξετάζει και εξετάζουμε κάποιες πολύ ισχυρές επιλογές» πρόσθεσε.
«Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που σκοτώνονται ενώ δεν θα έπρεπε», ανέφερε ο Τραμπ. «Αυτοί είναι βίαιοι - αν τους πεις ηγέτες. Εξετάζουμε το θέμα πολύ σοβαρά».
Ενώ σε ανάρτησή του στα κοινωνικά δίκτυα, ο ένοικος του Λευκού Οίκου έγραψε: «Το Ιράν κοιτάζει την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ίσως όπως ποτέ άλλοτε. Οι ΗΠΑ είναι έτοιμες να βοηθήσουν!!!».
Οι απειλές αυτές έρχονται σε μια περίοδο που ο Τραμπ δείχνει πρόθυμος να επαναφέρει τη λογική της «αλλαγής καθεστώτων» μετά τις εξελίξεις στη Βενεζουέλα και τις πιέσεις προς τη Δανία για τη Γροιλανδία.
Αγορές και γεωπολιτική σε αναβρασμό
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην πολιτική. Όπως αναφέρει το Bloomberg, το brent εκτινάχθηκε πάνω από 5%, ξεπερνώντας τα 63 δολάρια το βαρέλι, καθώς οι επενδυτές φοβούνται διαταραχές στην παραγωγή του τέταρτου μεγαλύτερου παραγωγού του ΟΠΕΚ, του Ιράν.
«Η προσοχή της αγοράς έχει πλέον στραφεί στο Ιράν», δήλωσε στο Bloomberg ο Άρνε Λόμαν Ράσμουσεν, επικεφαλής αναλυτής της Global Risk Management. «Υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία ότι οι ΗΠΑ, με τον Τραμπ στο τιμόνι, μπορεί να εκμεταλλευτούν το χάος για να επιχειρήσουν ανατροπή του καθεστώτος, όπως είδαμε στη Βενεζουέλα».
Ο φόβος του κενού εξουσίας
Παρά την αποδυνάμωσή του, το ιρανικό καθεστώς εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρά εργαλεία. Όπως υπογραμμίζει το CNN, δεν έχουν καταγραφεί σοβαρές αποσκιρτήσεις στις ελίτ ή στις δυνάμεις ασφαλείας - στοιχείο κρίσιμο για την επιβίωση του συστήματος.
«Το καθεστώς είναι εύθραυστο, αλλά παραμένει βίαια συμπαγές», δήλωσε στο CNN ο δρ Χ.Α. Χέλιερ, της δεξαμενής σκέψης RUSI. «Χωρίς ρωγμές στον μηχανισμό ασφαλείας, οποιαδήποτε αμερικανική επέμβαση δύσκολα θα είναι αποτελεσματική βραχυπρόθεσμα».
Το Bloomberg μεταφέρει τις ανησυχίες χωρών του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που φοβούνται περισσότερο το χάος παρά την παραμονή στην εξουσία ενός γνωστού εχθρού. «Καλύτερα ο διάβολος που ξέρεις», όπως το θέτει η αναλύτρια Έλι Γκερανμάγεχ.
Ο Ρεζά Παχλαβί και το «φάντασμα» του 1979
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, επανέρχεται στο προσκήνιο ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σάχη της Περσίας. Όπως μεταδόθηκε από διεθνή πρακτορεία, κάλεσε τις δυνάμεις ασφαλείας να «ενωθούν με τον λαό» και να μη γίνουν «συνεργοί των δολοφόνων του λαού».
«Έχετε μια επιλογή: Να σταθείτε στο πλευρό του έθνους ή να φέρετε το αιώνιο όνειδος», έγραψε στο X, καλώντας παράλληλα την ιρανική διασπορά να υψώσει τη σημαία της προεπαναστατικής περιόδου στις πρεσβείες.
Παρόμοιες εκκλήσεις, όπως οι απεργίες στον πετρελαϊκό τομέα το 1978, είχαν αποδειχθεί καθοριστικές για την πτώση της μοναρχίας στο Ιράν, όπως θυμίζει το Bloomberg.
Πόσο κοντά είναι η ανατροπή;
Οι αναλυτές παραμένουν επιφυλακτικοί. Η Ντίνα Εσφαντιάρι, του Bloomberg Economics, εκτιμά ότι η Ισλαμική Δημοκρατία «δύσκολα θα επιβιώσει με τη σημερινή της μορφή ως το τέλος του 2026», αλλά θεωρεί πιο πιθανό ένα εσωτερικό «ανακάτεμα της ηγεσίας» ή ακόμη και πραξικόπημα των Φρουρών της Επανάστασης.
«Η πλήρης κατάρρευση δεν φαίνεται πιθανή προς το παρόν», τονίζει. «Οι Ιρανοί φοβούνται το χάος, έχοντας δει τι συνέβη στο Ιράκ και στη Συρία. Και το κράτος καταστέλλει σκληρά».
Ο Ουίλιαμ Άσερ, πρώην αναλυτής της CIA, προειδοποιεί: «Δεν νομίζω ότι μια κατάρρευση του καθεστώτος θα ήταν όμορφη. Βραχυπρόθεσμα, θα μπορούσε να υπάρξει διάσπαση της χώρας και μεγάλη κλίμακα βίας».
Ένα σημείο καμπής με παγκόσμιες συνέπειες
Είτε οδηγηθεί σε επανάσταση, είτε σε αιματηρή στασιμότητα, το Ιράν βρίσκεται σε ιστορικό σταυροδρόμι. Όπως συνοψίζει ο επενδυτής Μαρκ Μόμπιους στο Bloomberg: «Η ισορροπία δυνάμεων θα άλλαζε δραματικά. Το καλύτερο σενάριο είναι μια πλήρης αλλαγή κυβέρνησης. Το χειρότερο είναι η παρατεταμένη εσωτερική σύγκρουση».
Σε κάθε περίπτωση, η κρίση στο Ιράν έχει πάψει να είναι εσωτερική υπόθεση. Αγγίζει την ενέργεια, την ασφάλεια και τη γεωπολιτική ισορροπία σε μια ήδη εύφλεκτη περιοχή - και, όπως όλα δείχνουν, οι επόμενες εβδομάδες θα είναι καθοριστικές.