«Πού πάει ο δημοσιογραφικός κλάδος;». Στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να απαντήσει η πρωτότυπη μελέτη της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ενώσεων Συντακτών (ΠΟΕΣΥ), με τίτλο «ΜΜΕ και δημοσιογράφοι στην Ελλάδα: Περιφερειακή διάρθρωση, επαγγελματικά χαρακτηριστικά, κοινωνική ασφάλιση και τάσεις απασχόλησης».
Η έρευνα εκπονήθηκε από το Ινστιτούτο Εργασίας της ΓΣΕΕ (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ) και καταγράφει τις σημαντικές αλλαγές που συντελούνται στον δημοσιογραφικό χώρο, εξετάζοντας την περίοδο 2016-2026, την ψηφιακή μετάβαση, την επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης, τις εργασιακές σχέσεις και τις προοπτικές απασχόλησης.
Κεντρικό συμπέρασμα είναι ότι η δημοσιογραφία στην Ελλάδα δεν βρίσκεται σε φάση απλής συρρίκνωσης, αλλά σε μια περίοδο βαθιάς αναδιάρθρωσης. Πρόκειται για έναν κλάδο με κινητικότητα και δυνατότητες ανανέωσης, ο οποίος, ωστόσο, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα επισφάλειας, ανισοτήτων και συγκέντρωσης της αγοράς.
Συγκέντρωση των ΜΜΕ στην Αττική, κίνδυνοι για τον πλουραλισμό
Ένα από τα βασικά ευρήματα της μελέτης αφορά τη γεωγραφική και οικονομική συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα. Η Αττική συγκεντρώνει τις περισσότερες επιχειρήσεις ΜΜΕ, τον μεγαλύτερο αριθμό εργαζομένων στον κλάδο, αλλά και τον υψηλότερο κύκλο εργασιών. Αντίθετα, τα περιφερειακά μέσα καταγράφουν σαφώς μικρότερη συμμετοχή στα συνολικά οικονομικά και εργασιακά μεγέθη της αγοράς.
Παράλληλα, τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης στη χώρα είναι πλέον ηλεκτρονικά, σε επίπεδο αριθμού επιχειρήσεων, γεγονός που αποτυπώνει τη σταδιακή μετατόπιση της ενημέρωσης στο ψηφιακό περιβάλλον.
Η μελέτη εντοπίζει, ωστόσο, υψηλά επίπεδα συγκέντρωσης της αγοράς, τόσο σε γεωγραφικό όσο και σε ιδιοκτησιακό επίπεδο. Η συγκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων, σε συνδυασμό με φαινόμενα οριζόντιας συγκέντρωσης, δημιουργεί κινδύνους για τον πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης.
Όπως επισημαίνεται χαρακτηριστικά, ο κίνδυνος για τον πλουραλισμό παραμένει διαχρονικά υψηλός στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας την ανάγκη ενίσχυσης της πολυφωνίας και της περιφερειακής ενημέρωσης.
Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει το δημοσιογραφικό επάγγελμα
Καθοριστικός παράγοντας για τη διαμόρφωση του νέου δημοσιογραφικού περιβάλλοντος είναι η ψηφιακή μετάβαση και η ευρεία χρήση των νέων τεχνολογιών, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης.
Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν τόσο την παραγωγή όσο και τη διανομή της πληροφορίας, καθιστώντας τη δημοσιογραφία πιο άμεση, αλλά ταυτόχρονα περισσότερο εξαρτημένη από την τεχνολογία. Ο σύγχρονος δημοσιογράφος καλείται πλέον να ανταποκρίνεται σε πολλαπλούς ρόλους, να διαθέτει ψηφιακές δεξιότητες και να προσαρμόζεται σε ολοένα ταχύτερους ρυθμούς εργασίας. Η πολυδεξιότητα εξελίσσεται σε βασικό χαρακτηριστικό του επαγγέλματος, καθώς οι εργαζόμενοι καλούνται να καλύπτουν διαφορετικά αντικείμενα και να ανταποκρίνονται σε αυξημένες απαιτήσεις.
Ωστόσο, η απουσία συστηματικής θεσμικής εκπαίδευσης και η περιορισμένη πρόσβαση σε προγράμματα επιμόρφωσης καθιστούν τη μετάβαση άνιση και συχνά δύσκολη για τους εργαζόμενους. Η μελέτη υπογραμμίζει, επομένως, την ανάγκη οργανωμένης κατάρτισης σε θέματα πολυμεσικής παραγωγής, ψηφιακής ασφάλειας και αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης.
Αυξάνονται οι προσλήψεις, αλλά ενισχύεται η εργασιακή ανασφάλεια
Η εικόνα της απασχόλησης παρουσιάζει ορισμένα θετικά στοιχεία, χωρίς όμως να απουσιάζουν οι ενδείξεις εργασιακής αβεβαιότητας. Κατά την περίοδο 2019-2024, οι προσλήψεις δημοσιογράφων υπερέβαιναν κάθε χρόνο τις αποχωρήσεις.
Αξιοσημείωτο είναι ότι οι προσλήψεις δημοσιογράφων παρουσίασαν αύξηση έως και 31% το 2024 σε σύγκριση με το 2019.
Ωστόσο, το θετικό ισοζύγιο περιορίζεται, καθώς ο ρυθμός αύξησης των αποχωρήσεων ξεπέρασε τον αντίστοιχο ρυθμό αύξησης των προσλήψεων. Παράλληλα, καταγράφεται αύξηση στις Ετήσιες Μονάδες Εργασίας (ΕΜΕ), τόσο στους εργοδότες όσο και στους απασχολούμενους, στοιχείο που υποδηλώνει ενίσχυση της αυτοαπασχόλησης στον κλάδο.
Η συνολική εικόνα, σύμφωνα με τη μελέτη, παραπέμπει σε έναν ζωντανό αλλά ευάλωτο επαγγελματικό χώρο, με υψηλή κινητικότητα, επισφαλείς εργασιακές σχέσεις, περιφερειακές ανισορροπίες και σταδιακή μετατόπιση από εξειδικευμένους σε περισσότερο γενικούς επαγγελματικούς ρόλους.
Ηλικιακή σύνθεση του επαγγέλματος
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα στοιχεία για την ηλικιακή σύνθεση των δημοσιογράφων και τη συμμετοχή των νεότερων επαγγελματιών. Σύμφωνα με τη μελέτη, στις ενώσεις συντακτών καταγράφονται συνολικά 8.308 μέλη, με την ΕΣΗΕΑ να συγκεντρώνει 6.408 μέλη, δηλαδή το 77% του συνόλου.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα είναι η περιορισμένη παρουσία δημοσιογράφων ηλικίας 20-30 ετών. Παράλληλα, ένας στους πέντε ασφαλισμένους είναι συνταξιούχος, με το ποσοστό να διαμορφώνεται στο 20,6%.
Στην ΕΣΗΕΑ, η ηλικιακή ομάδα 50-60 ετών αποτελεί το 34% των μελών, ενώ ακολουθούν οι ηλικίες 40-50 ετών με 24% και 60-70 ετών με 22%. Οι δημοσιογράφοι κάτω των 40 ετών αντιπροσωπεύουν μόλις το 8%. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι μόλις το 1,1% των μελών της ΕΣΗΕΑ ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 20-30 ετών.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι υπάρχει ηλικιακή ανανέωση στον κλάδο, ωστόσο αυτή προέρχεται κυρίως από επαγγελματίες ηλικίας 30-50 ετών και όχι από τους πολύ νεότερους.
Ανάλογη εικόνα παρουσιάζουν και άλλες ενώσεις, με ορισμένες διαφοροποιήσεις. Στην ΕΣΗΕΜ-Θ, πάνω από το 57% των νέων μελών ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 30-50 ετών, ενώ το 20% είναι ηλικίας 20-30 ετών. Στην ΕΣΗΕΠΗΝ το αντίστοιχο ποσοστό των νεότερων μελών περιορίζεται στο 3%, ενώ στην ΕΣΠΗΤ κυριαρχούν οι ηλικίες 40-50 ετών, με ποσοστό 40%.
Εξαίρεση αποτελεί η ΕΣΗΕΘΣτΕΕ, όπου το 44% των νέων μελών ανήκει στην ηλικιακή ομάδα 20-30 ετών.
Παρά τις δυσκολίες εισόδου των νεότερων στο επάγγελμα, η μελέτη επισημαίνει ότι οι νέες εγγραφές στις ενώσεις αποτελούν θετική ένδειξη για τη σταθεροποίηση του κλάδου, καθώς η δημοσιογραφική ταυτότητα εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημαντικό στοιχείο επαγγελματικής αναγνώρισης.
Έμφυλες ανισότητες και χαμηλότερες αποδοχές για τις γυναίκες
Σημαντικές ανισότητες καταγράφονται και ως προς το φύλο. Παρά την αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στη δημοσιογραφία, η παρουσία τους σε θέσεις ευθύνης παραμένει περιορισμένη, ενώ οι αποδοχές τους εξακολουθούν να είναι χαμηλότερες σε σχέση με εκείνες των ανδρών συναδέλφων τους. Μάλιστα, στις μικρότερες ηλικιακές ομάδες κάτω των 40 ετών οι γυναίκες εμφανίζουν οριακή υπεροχή, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες υπερτερούν οι άνδρες.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις που θα ενισχύσουν την ισότητα των φύλων, την ισότιμη πρόσβαση σε θέσεις ευθύνης και την επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών. Παράλληλα, η μελέτη επισημαίνει την ανάγκη ενίσχυσης της συμμετοχής και του ρόλου δημοσιογράφων από μειονοτικές ομάδες.
Αύξηση των μισθών, αλλά απώλειες στην αγοραστική δύναμη
Αν και οι μικτές και καθαρές αποδοχές των δημοσιογράφων παρουσιάζουν αυξητική τάση, ιδιαίτερα μετά το 2022, η εικόνα διαφοροποιείται όταν οι μισθοί εξετάζονται σε σταθερές τιμές. Σύμφωνα με τη μελέτη, η προσαρμογή των αποδοχών στον πληθωρισμό αναδεικνύει σημαντικές απώλειες αγοραστικής δύναμης, γεγονός που επιβαρύνει την οικονομική κατάσταση των εργαζομένων.
Την ίδια στιγμή, τα στοιχεία για το 2025 καταγράφουν υψηλά επίπεδα στρες, μελαγχολίας και υπερέντασης μεταξύ των δημοσιογράφων, με αρνητικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής τους.
Το ζήτημα της ποιότητας της εργασίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέεται άμεσα με την ποιότητα της ενημέρωσης. Όπως υπογράμμισε ο γενικός διευθυντής του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, Χρήστος Γούλας, οι δημοσιογράφοι πρέπει να έχουν τον απαραίτητο χρόνο για έρευνα και διασταύρωση πληροφοριών, τη δυνατότητα να ασκούν ανεξάρτητη κρίση και να διατηρούν την επαγγελματική τους αυτονομία. Πρόκειται για προϋποθέσεις που δεν αφορούν μόνο τους εργαζόμενους, αλλά και την ίδια τη δημόσια ζωή.
Οι προτάσεις για την επόμενη ημέρα της δημοσιογραφίας
Η μελέτη της ΠΟΕΣΥ και του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ καταλήγει σε ένα σύνολο προτάσεων για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και τη βιώσιμη ανάπτυξη του δημοσιογραφικού κλάδου.
Μεταξύ άλλων, προτείνεται:
- Ενίσχυση των Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας, με στόχο την προστασία των εργαζομένων, τη βελτίωση των αποδοχών και τον περιορισμό των εισοδηματικών ανισοτήτων.
- Στήριξη των περιφερειακών ΜΜΕ, μέσω στοχευμένων προγραμμάτων χρηματοδότησης, κατάρτισης και συνεργασιών με πανεπιστήμια και περιφέρειες.
- Συστηματική επιμόρφωση των δημοσιογράφων σε ζητήματα τεχνητής νοημοσύνης, πολυμεσικής παραγωγής και ψηφιακής ασφάλειας.
- Προστασία της ψυχικής υγείας και της ασφάλειας στην εργασία, με ιδιαίτερη έμφαση στους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους και την εργασία υπό ακραίες συνθήκες.
- Ενίσχυση της ισότητας των φύλων, με περισσότερες ευκαιρίες για την ανάδειξη γυναικών σε θέσεις ευθύνης.
- Διευκόλυνση της εισόδου νέων στο επάγγελμα, μέσω έμμισθων πρακτικών, προγραμμάτων μαθητείας, ασφαλιστικών κινήτρων και μεγαλύτερης προστασίας των νεοεισερχόμενων εργαζομένων.
- Ενίσχυση της συμμετοχής δημοσιογράφων από μειονοτικές ομάδες και προώθηση της πολυφωνίας στα μέσα ενημέρωσης.
Παράλληλα, υπογραμμίζεται η ανάγκη δημιουργίας ενός ενιαίου συστήματος παρακολούθησης του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, το οποίο θα επιτρέπει τη συστηματική συλλογή και αξιολόγηση στοιχείων για την απασχόληση, τις εργασιακές συνθήκες και τις μελλοντικές ανάγκες του κλάδου.
Σχολιάζοντας τα ευρήματα, ο πρόεδρος της ΠΟΕΣΥ, Σωτήρης Τριανταφύλλου, σημείωσε ότι, παρά τα δομικά προβλήματα και τις δυσκολίες, η συνολική εικόνα του δημοσιογραφικού κλάδου δημιουργεί περιθώρια αισιοδοξίας, καθώς δεν πρόκειται για έναν κλάδο που απλώς γηράσκει, αλλά για έναν επαγγελματικό χώρο που αναδιαρθρώνεται και μετασχηματίζεται.
Όπως προκύπτει και από τα συμπεράσματα της έρευνας, το μέλλον της δημοσιογραφίας δεν εξαρτάται μόνο από την προσαρμογή της στις νέες τεχνολογίες, αλλά και από το κατά πόσο θα μπορέσει να διατηρήσει την ποιότητα, την αξιοπιστία και την ανεξαρτησία της ενημέρωσης.