Οι οικογένειες που δεν επιβράβευαν κάθε πιάτο που άδειαζε, κάθε καλό βαθμό ή κάθε μικρό επίτευγμα του παιδιού δεν είναι απαραίτητα αυστηρές ή συναισθηματικά απόμακρες.
Σε πολλές περιπτώσεις, ακολουθούσαν έναν τρόπο ανατροφής που σήμερα βρίσκει επιστημονική υποστήριξη καθώς σύμφωνα με σύγχρονες προσεγγίσεις η σταθερή αυτοπεποίθηση και η συναισθηματική ασφάλεια χτίζονται όταν το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει την αξία του εσωτερικά και όχι μόνο μέσα από τη διαρκή επιδοκιμασία των άλλων.
Μία από τις πιο γνωστές έρευνες πάνω στο θέμα πραγματοποιήθηκε από τον ψυχολόγο Eddie Brummelman και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Η μελέτη παρακολούθησε 565 παιδιά και τους γονείς τους σε τέσσερις διαφορετικές χρονικές περιόδους και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η υπερβολική εξιδανίκευση και η αδιάκριτη εξύψωση των παιδιών από τους γονείς μπορεί να αποτελέσει σημαντικό παράγοντα ανάπτυξης ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών κατά την παιδική ηλικία.
Πώς επηρεάζει ο υπερβολικός έπαινος τον παιδικό εγκέφαλο
Οι ειδικοί εξηγούν ότι όταν οι γονείς επαναλαμβάνουν συνεχώς φράσεις όπως «είσαι καταπληκτικός», «είσαι ο καλύτερος» ή «ό,τι κάνεις είναι τέλειο», το παιδί αρχίζει να συνδέει την προσωπική του αξία με την εξωτερική επιβράβευση. Σταδιακά, η αποδοχή παύει να θεωρείται δεδομένη και εξαρτάται από την επιτυχία και την αναγνώριση.
Έτσι, όταν κάποια στιγμή ο έπαινος απουσιάζει, το παιδί μπορεί να εκλάβει τη σιωπή ως απόρριψη ή απογοήτευση. Το συγκεκριμένο μοτίβο συχνά ακολουθεί το άτομο και στην ενήλικη ζωή, οδηγώντας σε συνεχή αναζήτηση επιβεβαίωσης στον εργασιακό χώρο, στις προσωπικές σχέσεις αλλά και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Παράλληλα, άλλη έρευνα του Brummelman, που δημοσιεύθηκε το 2014 στο Psychological Science, έδειξε ότι οι υπερβολικοί έπαινοι επηρεάζουν περισσότερο τα παιδιά που ήδη έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αντί να αποκτούν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, αποφεύγουν τις δύσκολες προκλήσεις, καθώς φοβούνται μήπως αποδειχθεί ότι δεν ανταποκρίνονται στην εικόνα του «εξαιρετικού» που τους έχει αποδοθεί.
Την ίδια εικόνα ενισχύει και μετα-ανάλυση 85 επιστημονικών μελετών, που παρουσιάστηκε στο Scientific American, σύμφωνα με την οποία ο ναρκισσισμός παρουσιάζει αυξητικές τάσεις στους νεαρούς ενήλικες χωρών της Δύσης όπου επικεντρώθηκε η έρευνα, με την υπερβολική και αδιάκριτη θετική ενίσχυση να συγκαταλέγεται στους παράγοντες που εξετάζονται.
Πώς αλλάζει η συμπεριφορά του παιδιού
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η συνεχής ανάγκη για επιβράβευση μπορεί να διαμορφώσει συμπεριφορές που συνοδεύουν το άτομο μέχρι την ενηλικίωση. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η εξάρτηση από την εξωτερική αποδοχή πριν από κάθε σημαντική απόφαση, η χαμηλή ανοχή στην εποικοδομητική κριτική, η σταδιακή απώλεια της εσωτερικής παρακίνησης και η δημιουργία μιας εύθραυστης αυτοεικόνας που μοιάζει με αυτοπεποίθηση, αλλά καταρρέει εύκολα μπροστά στην πρώτη σημαντική αποτυχία.
H ήρεμη παρουσία στο οικογενειακό τραπέζι μπορεί να είναι εξίσου σημαντική
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η απουσία συνεχών επαίνων δεν σημαίνει απουσία αγάπης. Αντίθετα, πολλές οικογένειες προσέφεραν στα παιδιά τους κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο με την σταθερή παρουσία χωρίς διαρκή αξιολόγηση κάθε πράξης ή κάθε επιτυχίας.
Η λεγόμενη «άνετη σιωπή» στο οικογενειακό τραπέζι επιτρέπει στα παιδιά να αισθάνονται ασφαλή χωρίς να χρειάζεται κάθε στιγμή να συνοδεύεται από χειροκροτήματα ή επιδοκιμασίες. Έρευνες για τους οικογενειακούς δεσμούς δείχνουν ότι οι πιο ισχυρές συναισθηματικές αναμνήσεις δημιουργούνται μέσα από τις μικρές καθημερινές ρουτίνες -το πρωινό πριν από το σχολείο, το κυριακάτικο τραπέζι ή τη σταθερή παρουσία των γονιών. Αυτό που μένει στη μνήμη δεν είναι ένας μεμονωμένος έπαινος, αλλά η αίσθηση ότι κάποιος ήταν πάντα εκεί.
Έπαινος στην προσπάθεια ή στην ευφυΐα
Η απάντηση της επιστήμης είναι ξεκάθαρη. Η ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Στάνφορντ Κάρολ Ντουέκ, μέσα από πειράματα με περίπου 400 μαθητές, έδειξε ότι ο τρόπος με τον οποίο επαινούνται τα παιδιά επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες.
Τα παιδιά που άκουγαν ότι είναι «πολύ έξυπνα» ανέπτυξαν αυτό που η ίδια ονόμασε «σταθερή νοοτροπία» (fixed mindset). Άρχισαν να αποφεύγουν τις απαιτητικές εργασίες, επειδή φοβούνταν ότι μια αποτυχία θα αμφισβητούσε την εικόνα του «έξυπνου παιδιού».
Αντίθετα, τα παιδιά που επαινούνταν για την προσπάθεια, την επιμονή και την εργατικότητά τους ανέπτυξαν «νοοτροπία ανάπτυξης» (growth mindset). Επέμεναν περισσότερο, εργάζονταν σκληρότερα και αντιμετώπιζαν τις δυσκολίες ως ευκαιρίες μάθησης, όπως καταγράφεται και σε δημοσιευμένες μελέτες της National Library of Medicine.
Η σημασία της εσωτερικής επιβεβαίωσης
Η Θεωρία της Αυτοκαθορισμού των Edward Deci και Richard Ryan υποστηρίζει ότι τα άτομα αναπτύσσουν πιο σταθερή ψυχική ανθεκτικότητα όταν τα κίνητρά τους προέρχονται από το εσωτερικό τους και όχι από εξωτερικές ανταμοιβές. Παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς συνεχή ανάγκη για χειροκροτήματα συχνά μαθαίνουν να αξιολογούν μόνα τους την πρόοδό τους και να εμπιστεύονται περισσότερο την προσωπική τους κρίση στην ενήλικη ζωή.
Ωστόσο, ειδικοί υπογραμμίζουν ότι ούτε η υπερβολική επιβράβευση ούτε η πλήρης απουσία αναγνώρισης αποτελούν ιδανικές λύσεις. Παιδιά που δεν λαμβάνουν ποτέ ενθάρρυνση μπορεί επίσης να δυσκολευτούν να αποδεχθούν την αναγνώριση ή να αναπτύξουν υγιή αυτοεκτίμηση. Η ισορροπία φαίνεται κι εδώ να αποτελεί το κλειδί. Ο ειλικρινής, συγκεκριμένος και αναλογικός έπαινος, σε συνδυασμό με τη σταθερή συναισθηματική παρουσία των γονιών, συμβάλλει περισσότερο στη διαμόρφωση ενηλίκων με αυτοπεποίθηση και ψυχική ανθεκτικότητα.