Υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία ανθρώπων που, ακόμη και σήμερα, συνεχίζει να κινείται χωρίς GPS. Δεν βασίζονται στην οθόνη του κινητού τους, αλλά στη μνήμη, στα σημεία αναφοράς, στην αίσθηση του χώρου και στην προσωπική εμπειρία.
Όταν τους ρωτήσεις πώς να πας κάπου, δεν σου λένε απλώς «βάλε το GPS». Σου εξηγούν τη διαδρομή με τρόπο σχεδόν κινηματογραφικό: «στρίβεις μετά το παλιό πέτρινο κτίριο», «θα δεις το ποτάμι στα δεξιά», «όταν πέφτει το φως πάνω στην εκκλησία, είσαι κοντά».
Για τους νεότερους ανθρώπους, αυτή η περιγραφή μοιάζει συχνά ξεπερασμένη ή ρομαντική. Στην πραγματικότητα όμως, σύμφωνα με νευροεπιστήμονες και ερευνητές, αποκαλύπτει κάτι πολύ βαθύτερο: έναν διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου, που η σύγχρονη κοινωνία έχει αρχίσει σταδιακά να εγκαταλείπει.
Η Ψυχολογία εξηγεί την εμμονή μας με τα vintage αντικείμενα
Η «γνωστική χαρτογράφηση» του εγκεφάλου
Πριν από την κυριαρχία του GPS, ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργούσε διαφορετικά κατά την πλοήγηση στον χώρο.
Οι άνθρωποι δημιουργούσαν αυτό που οι νευροεπιστήμονες αποκαλούν «γνωστικό χάρτη», μια εσωτερική αναπαράσταση του περιβάλλοντος, η οποία κατασκευάζεται από τον ιππόκαμπο, περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη και τον προσανατολισμό.
Ο χάρτης αυτός δεν είναι κυριολεκτικός. Είναι ένα δίκτυο σχέσεων μεταξύ δρόμων, κτιρίων, σημείων αναφοράς και κατευθύνσεων.
Έτσι, κάποιος μπορούσε:
- να γνωρίζει πού βρίσκεται σε σχέση με άλλα σημεία της πόλης,
- να βρει εναλλακτική διαδρομή όταν ένας δρόμος ήταν κλειστός,
- να επιστρέψει σπίτι ακόμη και αν είχε χαθεί,
- να προσανατολιστεί χωρίς εξωτερική βοήθεια.
Η ικανότητα αυτή χτιζόταν αργά, μέσα από καθημερινή επανάληψη και ενεργή παρατήρηση του περιβάλλοντος.
Τι αλλάζει όταν χρησιμοποιούμε συνεχώς GPS
Με την εξάπλωση των smartphones και των εφαρμογών πλοήγησης, ο εγκέφαλος άρχισε να χρησιμοποιεί διαφορετική στρατηγική.
Αντί να δημιουργεί γνωστικούς χάρτες, ακολουθεί πλέον διαδοχικές εντολές:
- «στρίψε αριστερά»,
- «συνέχισε ευθεία»,
- «σε 200 μέτρα στρίψε δεξιά».
Αυτή η διαδικασία βασίζεται περισσότερο στον κερκοφόρο πυρήνα του εγκεφάλου -περιοχή που σχετίζεται με αυτοματοποιημένες συνήθειες και επαναλαμβανόμενες κινήσεις- και λιγότερο στον ιππόκαμπο.
Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος σταματά να «χτίζει» τον χώρο γύρω του και αρχίζει απλώς να εκτελεί οδηγίες.
Η πτώση της χωρικής μνήμης
Μελέτες που δημοσιεύθηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνουν ότι η μακροχρόνια και συνεχής χρήση GPS συνδέεται με σταδιακή μείωση της χωρικής μνήμης και της ικανότητας προσανατολισμού.
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι πως η μείωση αυτή δεν παρατηρείται μόνο σε ανθρώπους που εξαρχής είχαν «κακή αίσθηση κατεύθυνσης». Αντίθετα, η ίδια η συνήθεια της εξάρτησης από το GPS φαίνεται να οδηγεί στη φθορά αυτής της γνωστικής ικανότητας, αφού δεν χρησιμοποιείται.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι όσο λιγότερο χρησιμοποιούμε ενεργά τον εγκέφαλό μας για προσανατολισμό τόσο λιγότερο εξασκείται ο ιππόκαμπος.
Οι άνθρωποι που ακόμη «νιώθουν» τον χώρο
Όσοι συνεχίζουν να κινούνται χωρίς GPS διατηρούν διαφορετική σχέση με το περιβάλλον. Γνωρίζουν διαισθητικά:
- πού βρίσκεται ο βορράς,
- ποια κατεύθυνση έχει το ποτάμι,
- πώς συνδέονται διαφορετικές γειτονιές,
- πώς να κινηθούν ακόμη και αν αλλάξουν οι συνθήκες.
Αυτή η ικανότητα δεν αφορά μόνο τη μετακίνηση. Σύμφωνα με ειδικούς, δημιουργεί ένα βαθύτερο αίσθημα «τοποθέτησης» μέσα στον κόσμο, μια συνεχή αίσθηση προσανατολισμού που επηρεάζει την αυτοπεποίθηση, την ηρεμία και τη σχέση με το φυσικό περιβάλλον.
Το τίμημα της ευκολίας
Το GPS προσφέρει αναμφίβολα τεράστια πλεονεκτήματα: λιγότερες χαμένες διαδρομές, ταχύτερες μετακινήσεις, μεγαλύτερη ασφάλεια, άμεση πρόσβαση σε άγνωστες περιοχές. Ωστόσο, πολλοί επιστήμονες θεωρούν πως η ανθρωπότητα ίσως αντάλλαξε ακούσια κάτι σημαντικό με αυτή την ευκολία.
Η απώλεια δεν είναι άμεσα ορατή. Δεν φαίνεται σε αριθμούς ή σε καθημερινές λειτουργίες. Εκδηλώνεται όμως ως σταδιακή αποδυνάμωση της σχέσης μας με τον φυσικό χώρο.
Οι ειδικοί ωστόσο θεωρούν ότι μπορεί να επανέλθει αυτή η ικανότητα, τουλάχιστον εν μέρει. Ο εγκέφαλος διατηρεί τη δυνατότητα να επανενεργοποιήσει τις χωρικές λειτουργίες του, αρκεί να του δοθεί ξανά η ευκαιρία.
Αυτό σημαίνει:
- να κινούμαστε περιστασιακά χωρίς GPS,
- να προσπαθούμε να θυμόμαστε διαδρομές,
- να παρατηρούμε ενεργά σημεία αναφοράς,
- να χτίζουμε ξανά «νοητικούς χάρτες».
Η γενιά που διατήρησε κάτι που οι υπόλοιποι χάσαμε
Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι η σύγχρονη καθημερινότητα έχει σχεδιαστεί γύρω από την ελαχιστοποίηση κάθε μικρής δυσκολίας. Και το GPS βρίσκεται ήδη στο χέρι μας.
Οι άνθρωποι που συνεχίζουν να προσανατολίζονται «με το ένστικτο» δεν είναι απλώς παλιομοδίτες ή τεχνοφοβικοί. Ίσως είναι οι τελευταίοι που διατήρησαν μια γνωστική σχέση με τον φυσικό κόσμο, την οποία οι περισσότεροι εγκαταλείψαμε χωρίς να καταλάβουμε ακριβώς τι χάναμε.
Η τεχνολογία έκανε τις διαδρομές ευκολότερες. Ίσως όμως, ταυτόχρονα, έκανε τον κόσμο γύρω μας λίγο λιγότερο «δικό» μας.