Τα ευρήματα των ψυχολόγων δείχνουν ότι ακόμη και η απόρριψη από αγνώστους μπορεί να πλήξει βαθιά την αίσθηση του ανήκειν, τον έλεγχο που νιώθουμε ότι έχουμε στη ζωή μας, την αυτοεκτίμηση και τη συνολική μας διάθεση.
Το αίσθημα του αποκλεισμού μπορεί να γεννηθεί από κάτι φαινομενικά ασήμαντο. Ο Κιπ Γουίλιαμς το έμαθε αυτό νωρίς στην καριέρα του, όταν βρέθηκε σε ένα πάρκο στο Ντε Μόιν της Αϊόβα με τον σκύλο του. Ένα φρίσμπι προσγειώθηκε δίπλα του και, καθώς το επέστρεψε στους ιδιοκτήτες του, εκείνοι άρχισαν να του το ξαναπετούν. Για λίγα λεπτά, χωρίς να ανταλλάξουν ούτε λέξη, συμμετείχε σε ένα αυτοσχέδιο παιχνίδι τριών ατόμων. Και ύστερα, χωρίς προφανή λόγο, σταμάτησαν να του το πετούν. «Δεν ήταν σημαντικοί άνθρωποι στη ζωή μου», θυμάται, «αλλά ένιωσα αμήχανα και πληγωμένος».
Η αφετηρία για δεκαετίες ερευνών
Αυτή η μικρή στιγμή έγινε η αφετηρία για δεκαετίες ερευνών. Σήμερα, ως ομότιμος καθηγητής ψυχολογικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο Purdue, ο Γουίλιαμς θεωρείται αυθεντία στη μελέτη του κοινωνικού αποκλεισμού. Τα ευρήματά του δείχνουν ότι ακόμη και η απόρριψη από αγνώστους μπορεί να πλήξει βαθιά την αίσθηση του ανήκειν, τον έλεγχο που νιώθουμε ότι έχουμε στη ζωή μας, την αυτοεκτίμηση και τη συνολική μας διάθεση. «Είναι μια πρωτόγονη αντίδραση», λέει. «Δεν χρειάζεται πολύ για να μας επηρεάσει έντονα. Αρκούν δύο λεπτά αποκλεισμού από αγνώστους για να υπάρξει πολύ μεγάλο αποτέλεσμα».
Όταν όμως η απομάκρυνση προέρχεται από τους πιο κοντινούς μας φίλους, ο πόνος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το πρώτο βήμα είναι να μην βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα. «Οι άνθρωποι κάνουν εύκολα υποθέσεις στις φιλίες», λέει η θεραπεύτρια Βικτόρια Σμιθ από το Λος Άντζελες. Απόσταση, αλλαγές σε πολιτικές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις, φορτωμένα προγράμματα, νέες σχέσεις, οικογενειακές υποχρεώσεις ή προβλήματα ψυχικής υγείας μπορούν να μεταβάλουν τις ισορροπίες. Η κλινική ψυχολόγος Γκαμπριέλα Αζάμ-Φόρνι τονίζει ότι συχνά προσωποποιούμε την κατάσταση: «Πάμε κατευθείαν στο “κάτι έκανα λάθος”, αντί στο “ίσως περνούν κάτι δικό τους”».
Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί να βοηθήσει μια ήρεμη συζήτηση με ένα τρίτο, ουδέτερο πρόσωπο. Όχι για κουτσομπολιό, αλλά για να ελεγχθεί αν η αίσθηση της απομάκρυνσης είναι κοινή. Αν ο άλλος δεν έχει παρατηρήσει τίποτα, ίσως πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Αν όμως επιβεβαιώσει ότι κάτι έχει αλλάξει, αυτό προσφέρει πολύτιμη οπτική και μειώνει το αίσθημα προσωπικής απόρριψης.
Όταν ο αποκλεισμός γίνεται επαναλαμβανόμενος, οι ειδικοί προτείνουν να τίθεται το θέμα ανοιχτά, χωρίς κατηγορίες. Φράσεις όπως «νιώθω λίγο εκτός τελευταία και ήθελα να το συζητήσω αντί να κάνω υποθέσεις» ή «εκτιμώ τη φιλία μας και έχω παρατηρήσει ότι κάτι μοιάζει διαφορετικό — το νιώθεις κι εσύ;» ανοίγουν τον δρόμο για ειλικρίνεια, χωρίς να βάζουν τον άλλον σε θέση άμυνας. Στόχος δεν είναι η σύγκρουση, αλλά η υπενθύμιση ότι η σχέση έχει αξία.
Η αντίδραση των φίλων σε αυτές τις κουβέντες λέει πολλά. «Σε μια υγιή φιλία μπορούμε να φέρνουμε τέτοια θέματα και ο άλλος να ανταποκρίνεται με σεβασμό», εξηγεί η Αζάμ-Φόρνι. Αντίθετα, απαντήσεις του τύπου «δεν καταλαβαίνω γιατί το κάνεις τόσο μεγάλο θέμα» δείχνουν απροθυμία για ουσιαστική επικοινωνία. Αν η απομάκρυνση συνεχιστεί παρά τη συζήτηση, ίσως αυτό από μόνο του αποτελεί απάντηση — όσο δύσκολο κι αν είναι να το αποδεχτεί κανείς.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η Σμιθ προτείνει να τεθούν όρια. Αν κάποιος είναι πάντα εκείνος που ξεκινά τις επαφές και δεν υπάρχει ανταπόκριση, μπορεί να χρειαστεί να στραφεί αλλού. «Αν δεν παίρνω αυτό που χρειάζομαι από αυτή τη φιλία, θα απευθυνθώ σε κάποιον άλλο», λέει. «Δεν έχει νόημα να κυνηγάς συνεχώς ανθρώπους όταν οι ανάγκες σου μένουν ακάλυπτες».
Η επιστήμη δείχνει ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν είναι απλώς ψυχολογικός. Σε πειράματα του Γουίλιαμς, συμμετέχοντες που αποκλείονταν σε ένα εικονικό παιχνίδι με μπάλα παρουσίαζαν ενεργοποίηση των ίδιων περιοχών του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται στον σωματικό πόνο. «Υποφέρουμε ψυχικά και σωματικά», εξηγεί. Οι αντιδράσεις ποικίλλουν: κάποιοι προσπαθούν απεγνωσμένα να γίνουν πιο αρεστοί, άλλοι θυμώνουν και επιτίθενται, ενώ κάποιοι απομονώνονται για να προλάβουν μελλοντικές απορρίψεις.
Όποια κι αν είναι η αντίδραση, οι ειδικοί επιμένουν στη σημασία της αυτοσυμπόνιας. Ο αποκλεισμός μπορεί να κλονίσει βαθιά την αίσθηση αξίας και ανήκειν, και είναι φυσιολογικό να χρειάζεται χρόνος για να επουλωθεί αυτό το τραύμα. «Μακάρι να υπήρχε εύκολη λύση», λέει ο Γουίλιαμς. «Αλλά οι άνθρωποι είναι περίπλοκοι και οι σχέσεις θέλουν υπομονή».
Η πιο σταθερή πυξίδα, καταλήγει, είναι να επενδύουμε στις σχέσεις που παραμένουν ζωντανές και αμοιβαίες. «Φρόντισε τους ανθρώπους που σου δίνουν προσοχή, σε αναγνωρίζουν και σε σέβονται», συμβουλεύει, «αντί να αναλώνεσαι στο πώς θα κάνεις κάποιον που απομακρύνθηκε να σου ξαναμιλήσει».