Ο Μπόρις Τζόνσον, ο εκκεντρικός πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας και λάτρης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας είδε την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν και εξηγεί γιατί πρέπει να διαβάσουμε Όμηρο.
Η κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Νόλαν ήδη προβάλλεται στους κινηματογράφους προκαλώντας συζητήσεις, τόσο για το εντυπωσιακό οπτικό της αποτέλεσμα όσο και για τις δημιουργικές επιλογές του σκηνοθέτη απέναντι στο αριστούργημα του Ομήρου.
Ανάμεσα σε όσους έσπευσαν να καταθέσουν την άποψή τους βρίσκεται και ο Μπόρις Τζόνσον, ο οποίος, μέσα από άρθρο του στη Daily Mail με τίτλο: «Πω πω, τι ταινία! Αλλά αν θέλετε την πλήρη, χωρίς λογοκρισία, εκδοχή του Οδυσσέα με όλο το σεξ, τους θεούς και το χιούμορ, διαβάστε τον Όμηρο», αποθεώνει την ταινία, αλλά υποστηρίζει ότι όποιος θέλει να γνωρίσει την πραγματική ιστορία του Οδυσσέα «χωρίς λογοκρισία» πρέπει να στραφεί στο πρωτότυπο έπος.
Ο Τζόνσον αποθεώνει την Οδύσσεια του Νόλαν
«Τι ταινία!» γράφει χαρακτηριστικά στην αρχή του άρθρου του, περιγράφοντας την εμπειρία του από την προβολή σε αίθουσα IMAX. Όπως αναφέρει, βγήκε από την κινηματογραφική αίθουσα νιώθοντας εξαντλημένος, σαν να είχε περάσει ο ίδιος τις κακουχίες του Οδυσσέα. Θυμάται με ένταση τη σκηνή με τον Κύκλωπα, την τρομακτική εμφάνιση της Σκύλλας και κυρίως τη συγκινητική στιγμή της επιστροφής στην Ιθάκη, όταν ο πιστός σκύλος Άργος αναγνωρίζει τον αφέντη του ύστερα από δεκαεννέα χρόνια και πεθαίνει αμέσως μετά. Ο Τζόνσον αποκαλύπτει ότι εκείνη η σκηνή τον έκανε να σκεφτεί τον δικό του σκύλο, με αποτέλεσμα να δακρύσει.
Παρά τον ενθουσιασμό του, θεωρεί πως η ταινία δεν αντικαθιστά σε καμία περίπτωση τον Όμηρο. Αντίθετα, πιστεύει ότι αποτελεί μια εξαιρετική κινηματογραφική προσέγγιση που όμως αναγκαστικά αφήνει εκτός πολλά από τα στοιχεία που έκαναν το αρχαίο έπος διαχρονικό.
Ο πρώην πρωθυπουργός δεν κρύβει τον θαυμασμό του για τον Κρίστοφερ Νόλαν, τον οποίο χαρακτηρίζει ουσιαστικά ως τον πρώτο δημιουργό εδώ και σχεδόν 2.700 χρόνια που κατάφερε να αποδώσει κινηματογραφικά το μεγαλείο της «Οδύσσειας».
Όπως σημειώνει, ο σκηνοθέτης πέτυχε να συλλάβει το επικό μέγεθος της ιστορίας, αλλά και τον βαθύ συναισθηματικό της πυρήνα με επίκεντρο την αγωνία ενός γιου που μεγαλώνει χωρίς πατέρα, την αφοσίωση της Πηνελόπης απέναντι στον απόντα σύζυγό της και την τελική επιστροφή του βασιλιά της Ιθάκης.
Κατά τον Τζόνσον, ο Νόλαν κατάφερε να δημιουργήσει μια ταινία που θα μπορούσε να σταθεί ισάξια δίπλα στις μεγάλες τραγωδίες της αρχαιότητας. Μάλιστα, φτάνει στο σημείο να γράψει πως αν ο σκηνοθέτης ζούσε στην εποχή του Αισχύλου, πιθανότατα θα κέρδιζε το πρώτο βραβείο στους δραματικούς αγώνες της Αθήνας.
Ωστόσο, εκεί σταματούν οι έπαινοι και αρχίζει η κριτική. Ο Τζόνσον θεωρεί πως ο Νόλαν αναγκάστηκε να αλλάξει θεμελιώδη στοιχεία της ιστορίας, επειδή αυτά δύσκολα θα γίνονταν αποδεκτά από ένα κοινό του 21ου αιώνα.
Πρώτο και σημαντικότερο σημείο είναι η σχεδόν πλήρης απουσία των θεών. Στο ομηρικό έπος, η δεκαετής περιπλάνηση του Οδυσσέα δεν είναι αποτέλεσμα προσωπικών επιλογών ή ψυχολογικών αδιεξόδων, αλλά συνέπεια της οργής του Ποσειδώνα, ο οποίος επιδιώκει να τον τιμωρήσει επειδή τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο. Παράλληλα, και άλλοι θεοί ζητούν την τιμωρία του ήρωα, ενώ η Αθηνά και ο Ερμής προσπαθούν να τον προστατεύσουν.
Για τον Τζόνσον, αυτό το συνεχές παιχνίδι ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της «Οδύσσειας». Παραδέχεται όμως ότι για ένα σύγχρονο κοινό θα ήταν δύσκολο να γίνει πιστευτό πως η πολυετής καθυστέρηση του Οδυσσέα οφειλόταν σε θεϊκές παρεμβάσεις.
«Σε αυτή τη βαθιά σκεπτικιστική εποχή, ο Νόλαν μπορούσε να δει ότι θα αποδυνάμωνε πολύ την ιστορία του αν ισχυριζόταν πως η εννιάχρονη καθυστέρηση του Οδυσσέα προκλήθηκε πραγματικά από μια θεϊκή διαμάχη».
Οι σύγχρονοι περιορισμοί
Εξίσου σημαντική θεωρεί και την απουσία της ερωτικής διάστασης του έργου. Ο Τζόνσον επισημαίνει ότι στην ταινία υποβαθμίζονται ή εξαφανίζονται οι σχέσεις του Οδυσσέα με την Καλυψώ και την Κίρκη, παρότι στον Όμηρο αποτελούν βασικό μέρος της αφήγησης.
Υπενθυμίζει ότι ο ήρωας περνά επτά ολόκληρα χρόνια στο νησί της Καλυψώς και, σύμφωνα με το έπος, κοιμάται μαζί της κάθε βράδυ, παρότι επιθυμεί να επιστρέψει στην Ιθάκη. Αντίστοιχα, παραμένει για έναν χρόνο στο νησί της Κίρκης, απολαμβάνοντας τη φιλοξενία αλλά και την ερωτική της συντροφιά.
Ο πρώην πρωθυπουργός αναγνωρίζει ότι αυτές οι σκηνές δημιουργούν ένα δύσκολο ηθικό δίλημμα για έναν σύγχρονο δημιουργό, καθώς έρχονται σε αντίθεση με την απόλυτη πίστη της Πηνελόπης, η οποία περιμένει υπομονετικά τον άνδρα της επί δύο δεκαετίες. Όπως σημειώνει, στον Όμηρο υπάρχουν εμφανή διαφορετικά μέτρα και σταθμά για την ανδρική και τη γυναικεία απιστία, κάτι που δύσκολα θα μπορούσε να μεταφερθεί αυτούσιο στη μεγάλη οθόνη σήμερα.
Η μεγαλύτερη διαφωνία του Τζόνσον αφορά πάντως την ψυχολογική ερμηνεία που δίνει ο Νόλαν στον ήρωά του. Στην ταινία, ο Οδυσσέας εμφανίζεται βασανισμένος από ενοχές για τον Δούρειο Ίππο και τη σφαγή που ακολούθησε στην Τροία. Σύμφωνα με τον Βρετανό πολιτικό, αυτή η προσέγγιση είναι ξένη προς το ομηρικό κείμενο.
«Ο Οδυσσέας του Ομήρου δεν βασανίζεται από ενοχές», υποστηρίζει. Αντίθετα, καμαρώνει για την εξυπνάδα, την ευρηματικότητα και την πονηριά του. Για τον Τζόνσον, η επιλογή του Νόλαν να παρουσιάσει έναν ήρωα που υποφέρει από μετατραυματικό στρες ίσως να λειτουργεί δραματουργικά για το σημερινό κοινό, αλλά απέχει σημαντικά από τον χαρακτήρα που δημιούργησε ο αρχαίος ποιητής.
«Δείτε την ταινία, γιατί είναι υπέροχη, αλλά διαβάστε το ποίημα»
Ακόμη ένα στοιχείο που, κατά την άποψή του, λείπει από την ταινία είναι το χιούμορ. Υπενθυμίζει το περίφημο επεισόδιο με τον Κύκλωπα, όταν ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως «Κανένας». Έτσι, όταν ο Πολύφημος φωνάζει στους υπόλοιπους Κύκλωπες ότι «κανένας» τον τύφλωσε, εκείνοι θεωρούν πως δεν υπάρχει λόγος να τον βοηθήσουν. Ο Τζόνσον χαρακτηρίζει αυτή τη σκηνή ως ένα από τα πρώτα μεγάλα αστεία της δυτικής λογοτεχνίας.
Ο Τζόνσον αναγνωρίζει ότι είναι αδύνατο ένα έργο τριών ωρών να χωρέσει ολόκληρο το ομηρικό έπος των 24 ραψωδιών. Γι' αυτό και κλείνει το άρθρο του με μια προτροπή προς το κοινό. Συνιστά ανεπιφύλακτα να δει κανείς την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, χαρακτηρίζοντάς την μια εξαιρετική κινηματογραφική εμπειρία. Ταυτόχρονα όμως επιμένει ότι όποιος θέλει να γνωρίσει πραγματικά τον κόσμο του Οδυσσέα, με όλους τους θεούς, το χιούμορ, τις αντιφάσεις, τα ερωτικά πάθη και τον πλούτο της αφήγησης, δεν έχει παρά να διαβάσει Όμηρο.
«Δεν υπάρχουν αρκετοί θεοί. Το σεξ δεν είναι ποτέ αρκετό. Δεν υπάρχει καθόλου χιούμορ», αναφέρει σε ένα σημείο ο Τζόνσον.
«Δείτε την ταινία, γιατί είναι υπέροχη. Αλλά διαβάστε το ποίημα, γιατί είναι πολύ, πολύ καλύτερο», καταλήγει χαρακτηριστικά.