Ποιος γνωρίζει σήμερα τα ονόματα των κορυφαίων σεναριογράφων του Χόλιγουντ; Για το ευρύ κοινό, πιθανότατα ελάχιστοι. Οι πρωταγωνιστές, ο σκηνοθέτης, η διαφήμιση και, κάποιες φορές, η ίδια η ιστορία μιας ταινίας, είναι αυτά που συνήθως μένουν στη μνήμη.
- Ο Ντάλτον Τράμπο καθιερώνεται τη δεκαετία του 1940 ως ένας από τους πιο ακριβοπληρωμένους σεναριογράφους, έχοντας ήδη γράψει το εμβληματικό αντιπολεμικό μυθιστόρημα «Ο Τζόνι πήρε τ' όπλο του» και λαμβάνοντας την πρώτη του υποψηφιότητα για Όσκαρ.
- Το 1947, λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων, αρνείται να καταθέσει στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων. Η πράξη του αυτή τον οδηγεί στη φυλακή και στην περιβόητη «μαύρη λίστα» του Χόλιγουντ μαζί με άλλους εννέα δημιουργούς.
- Μετά την αποφυλάκισή του, εγκαθίσταται στο Μεξικό και συνεχίζει να γράφει σενάρια χρησιμοποιώντας ψευδώνυμα. Κερδίζει Όσκαρ για το «The Brave One» το 1957, χωρίς ωστόσο να μπορεί να παραλάβει το βραβείο ο ίδιος.
- Η «μαύρη λίστα» αρχίζει να καταρρέει χάρη σε παρεμβάσεις ισχυρών προσωπικοτήτων, όπως ο Κερκ Ντάγκλας για τον «Σπάρτακο». Το όνομα του Τράμπο αποκαθίσταται πλήρως και η Ένωση Σεναριογράφων Αμερικής τον επανεντάσσει επίσημα.
Οι άνθρωποι, όμως, που γράφουν τις λέξεις, τους χαρακτήρες και τις ιστορίες πάνω στις οποίες χτίζεται μια ταινία παραμένουν συχνά κρυμμένοι πίσω από τους τίτλους τέλους.
Ο Ντάλτον Τράμπο ήταν μία από τις σπάνιες εξαιρέσεις και όχι μόνο επειδή υπήρξε σπουδαίος σεναριογράφος. Το όνομά του συνδέθηκε με μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία του αμερικανικού κινηματογράφου: τον Μακαρθισμό και τη «μαύρη λίστα» του Χόλιγουντ.
Πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, στις 10 Σεπτεμβρίου 1976, η ιστορία του παραμένει επίκαιρη. Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που έχασε τη δουλειά του, φίλους και συνεργάτες, πέρασε σχεδόν έναν χρόνο στη φυλακή και αναγκάστηκε να εργαστεί κρυφά, αλλά τελικά κατάφερε να δει το όνομά του να αποκαθίσταται.
Από τον «Πεταλούδα» στον «Σπάρτακο»
Ο Τράμπο υπέγραψε ή έγραψε κρυφά, μερικά από τα σημαντικότερα σενάρια του αμερικανικού κινηματογράφου, μεταξύ των οποίων ο «Πεταλούδας», ο «Ασύλληπτος Επαναστάτης», η «Έξοδος» και ο «Σπάρτακος».
Στην περίπτωση του «Σπάρτακου», μάλιστα, χρειάστηκε η αποφασιστική παρέμβαση του πρωταγωνιστή και παραγωγού της ταινίας, Κερκ Ντάγκλας, ώστε το όνομα του Τράμπο να επιστρέψει στους τίτλους μιας μεγάλης χολιγουντιανής παραγωγής.
Η ταινία είχε γυριστεί το 1959, όταν η σκιά του Μακαρθισμού εξακολουθούσε να πέφτει βαριά πάνω από τη βιομηχανία του θεάματος.
Ένας νεαρός δημοσιογράφος που ήθελε να γράψει
Ο Τζέιμς Ντάλτον Τράμπο γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1905 στο Μοντρόουζ του Κολοράντο, σε φτωχή οικογένεια.
Πριν ακόμη ολοκληρώσει το σχολείο άρχισε να εργάζεται ως δημοσιογράφος σε τοπικές εφημερίδες. Μετά τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο, συνέχισε τη δημοσιογραφική του δραστηριότητα και το 1926 εγκαταστάθηκε στο Λος Άντζελες. Εκεί συνέχισε να γράφει, ενώ παράλληλα έκανε διάφορες δύσκολες δουλειές για να επιβιώσει.
Το 1935 κυκλοφόρησε το πρώτο του μυθιστόρημα, «Eclipse», και δύο χρόνια αργότερα πέρασε στον κινηματογράφο, όταν προσλήφθηκε από τη Warner Bros. για να διαβάζει θεατρικά και λογοτεχνικά έργα που θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ταινίες.
Το 1939 άρχισε να εργάζεται συστηματικά ως σεναριογράφος.
«Ο Τζόνι πήρε τ' όπλο του»
Την ίδια χρονιά έγραψε το μυθιστόρημα που θα τον ακολουθούσε σε ολόκληρη τη ζωή του: το αντιπολεμικό «Johnny Got His Gun».
Το έργο αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού στρατιώτη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου που τραυματίζεται φρικτά στο πεδίο της μάχης και ξυπνά σε ένα νοσοκομείο έχοντας χάσει τα άκρα και το πρόσωπό του. Δεν μπορεί να δει, να ακούσει ή να μιλήσει. Μπορεί μόνο να αισθάνεται και να σκέφτεται. Παρά την απόλυτη σωματική του καταστροφή, όμως, διατηρεί την επιθυμία να επικοινωνήσει με τον έξω κόσμο.
Ο Τράμπο μετέφερε ο ίδιος το έργο στον κινηματογράφο το 1971, στη μοναδική του σκηνοθετική απόπειρα. Η ταινία κέρδισε το Μεγάλο Βραβείο στις Κάννες και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο συγκλονιστικά αντιπολεμικά έργα του αμερικανικού κινηματογράφου.
Στην ταινία πρωταγωνίστησαν οι Τίμοθι Μπότομς, Κάθι Φιλντς, Τζέισον Ρόμπαρντς και Ντόναλντ Σάδερλαντ, ενώ στο σενάριο συμμετείχε και ο σπουδαίος Λουίς Μπουνιουέλ.
Ο πιο ακριβοπληρωμένος σεναριογράφος
Κατά τη δεκαετία του 1940, ο Τράμπο είχε πλέον καθιερωθεί ως ένας από τους πιο επιτυχημένους και ακριβοπληρωμένους σεναριογράφους του Χόλιγουντ. Το όνομά του συνδέθηκε με ταινίες όπως το «Kitty Foyle», για την οποία έλαβε την πρώτη του υποψηφιότητα για Όσκαρ σεναρίου, το «Thirty Seconds Over Tokyo» και το «Our Vines Have Tender Grapes».
Τη στιγμή όμως που η καριέρα του βρισκόταν στο απόγειό της, η πολιτική θα άλλαζε τα πάντα.
Ο Ντάλτον Τράμπο, με τη σύζυγό του Κλέο, στις ακροάσεις της Επιτροπής της Βουλής για τις Αντιαμερικανικές Δραστηριότητες το 1947. Στο βάθος διακρίνεται ο Γερμανός ποιητής και σκηνοθέτης, Μπέρτολτ Μπρεχτ
Όταν το Χόλιγουντ άρχισε να ψάχνει «εχθρούς»
Ο Τράμπο δεν έκρυψε ποτέ τις πολιτικές του πεποιθήσεις και τη συμπάθειά του προς το Κομμουνιστικό Κόμμα των ΗΠΑ. Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο συμμετείχε στο αντιφασιστικό και αντιναζιστικό κίνημα. Μετά τη λήξη του πολέμου, όμως, ο εχθρός για την αμερικανική πολιτική σκηνή είχε αλλάξει.
Η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε στο επίκεντρο της νέας ψυχροπολεμικής αντιπαράθεσης και στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησε ένα κύμα αντικομμουνιστικής υστερίας.
Τον Ιούλιο του 1946, ο εκδότης του «Hollywood Reporter», Μπιλ Γουίλκερσον, δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «A Vote for Joe Stalin», κατονομάζοντας προσωπικότητες του Χόλιγουντ που θεωρούσε κομμουνιστές ή φιλοκομμουνιστές. Ανάμεσά τους ήταν και ο Τράμπο. Η μηχανή του κυνηγιού μαγισσών είχε πλέον ξεκινήσει.
Η άρνηση που τον οδήγησε στη φυλακή
Το 1947 ο Τράμπο κλήθηκε να καταθέσει ενώπιον της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων του Κογκρέσου, η οποία ερευνούσε τις σχέσεις ανθρώπων του Χόλιγουντ με το Κομμουνιστικό Κόμμα. Ο σεναριογράφος αρνήθηκε να απαντήσει στις ερωτήσεις, υποστηρίζοντας ότι η διαδικασία παραβίαζε θεμελιώδεις συνταγματικές ελευθερίες.
Η άρνησή του είχε βαρύ τίμημα. Ο Τράμπο και ακόμη εννέα άνθρωποι έγιναν γνωστοί ως οι «Hollywood Ten» και μπήκαν στη μαύρη λίστα της κινηματογραφικής βιομηχανίας.
Καταδικάστηκε για περιφρόνηση του Κογκρέσου και πέρασε περίπου 11 μήνες στη φυλακή. Όταν βγήκε, ουσιαστικά δεν μπορούσε να εργαστεί νόμιμα στο Χόλιγουντ.
Ο «αόρατος» σεναριογράφος στο Μεξικό
Με τη σύζυγό του Κλίο Φίντσερ και τα τρία παιδιά τους, ο Τράμπο εγκαταστάθηκε στο Μεξικό. Εκεί συνέχισε να γράφει σενάρια, όμως για χρόνια χωρίς να μπορεί να χρησιμοποιεί το πραγματικό του όνομα.
Έγραψε περίπου 30 σενάρια, αρκετά από τα οποία έγιναν επιτυχημένες ταινίες. Άλλοτε χρησιμοποιούσε ψευδώνυμα και άλλοτε τα έργα του εμφανίζονταν με τα ονόματα άλλων σεναριογράφων.
Το παράδοξο ήταν ότι το Χόλιγουντ εξακολουθούσε να χρειάζεται το ταλέντο του, ακόμη κι αν επισήμως έκανε πως δεν τον γνώριζε.
Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του «The Brave One», που του χάρισε το Όσκαρ σεναρίου το 1957. Ο Τράμπο δεν βρέθηκε στην τελετή για να παραλάβει το βραβείο, ενώ η πραγματική ταυτότητα του σεναριογράφου παρέμενε τότε κρυφή.
«Διακοπές στη Ρώμη»: Το Όσκαρ που δεν μπορούσε να πάρει
Ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση της αόρατης παρουσίας του Τράμπο ήταν οι «Διακοπές στη Ρώμη» του Γουίλιαμ Γουάιλερ, με τον Γκρέγκορι Πεκ και την Όντρεϊ Χέπμπορν. Το εξαιρετικό σενάριο του Τράμπο συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία μιας από τις πιο αγαπημένες ρομαντικές ταινίες του κλασικού Χόλιγουντ.
Η ταινία κέρδισε Όσκαρ σεναρίου, αλλά το βραβείο δεν πήγε στον πραγματικό δημιουργό του σεναρίου εκείνη την εποχή.
Η ειρωνεία ήταν προφανής: ένας άνθρωπος που είχε αποκλειστεί από το Χόλιγουντ εξακολουθούσε να δημιουργεί τις ιστορίες που το Χόλιγουντ μετέτρεπε σε επιτυχίες.
Η αποκατάσταση
Σταδιακά, η «μαύρη λίστα» άρχισε να καταρρέει. Η αποφασιστική στιγμή ήρθε όταν άνθρωποι με επιρροή στο Χόλιγουντ, μεταξύ των οποίων ο Κερκ Ντάγκλας, αρνήθηκαν να συνεχίσουν να κρύβουν το όνομά του.
Bleecker Street
Ο Τράμπο επέστρεψε επίσημα στους τίτλους μεγάλων παραγωγών και τελικά είδε το όνομά του να αποκαθίσταται πλήρως. Η επιστροφή του στον «Σπάρτακο» αποτέλεσε ένα από τα πιο συμβολικά χτυπήματα στη μαύρη λίστα. Χρόνια αργότερα, η Ένωση Σεναριογράφων Αμερικής τον επανένταξε επίσημα και αναγνώρισε τη συμβολή του.
Ο ίδιος, αναφερόμενος στην περίοδο του Μακαρθισμού, είχε συνοψίσει την εμπειρία του με μια φράση που παρέμενε βαθιά ανθρώπινη: δεν υπήρχαν απλοί ήρωες και προδότες, αλλά θύματα ενός συλλογικού παραληρήματος φόβου.