Μακριά από τη φήμη που την συνοδεύει, η παιδαγωγός Μαρία Μοντεσσόρι έλεγε πως το να αφήνεις τα παιδιά να κάνουν ό,τι θέλουν δεν συνιστά απαραίτητα ελευθερία.
Μέσα στους έντονους ρυθμούς της καθημερινότητας, οι σύγχρονοι γονείς συχνά αναζητούν την ισορροπία ανάμεσα στο πώς να θέτουν όρια στα παιδιά και την ανάπτυξη της αυτονομίας τους που θα βοηθήσει στο να πλάσουν ισχυρό χαρακτήρα. Και οι δύο κατευθύνσεις μοιάζουν όχι μόνο θετικές, αλλά απαραίτητες.
Με μια πρώτη ανάγνωση όμως μοιάζουν μεταξύ τους αντίθετες και τα μηνύματα καθοδήγησης που λαμβάνουν οι γονείς ακούγονται αντιφατικά. Η Μαρία Μοντεσσόρι (1870-1952), αυτή η εμβληματική Ιταλίδα παιδαγωγός στο όνομα της οποίας έχει χτιστεί μια ολόκληρη σχολή για την διαπαιδαγώγηση, είχε δώσει απάντηση σε αυτή τη φαινομενική αντίφαση.
Στην πραγματικότητα η ελευθερία δεν συνίσταται απλώς στο να αφήνουμε τα παιδιά να κάνουν ό,τι θέλουν. Η ελευθερία είναι κάτι που πρέπει να προετοιμαστεί, να αναπτυχθεί και να καλλιεργηθεί, και αυτό το επιτυγχάνουμε μέσω της αυτονομίας και της θέλησης. Διότι, όπως γράφει στο έργο της «Η ανακάλυψη του παιδιού», «το να αφήνουμε ένα παιδί που δεν έχει αναπτύξει τη θέλησή του να κάνει ό,τι θέλει, σημαίνει να προδίδουμε την έννοια της ελευθερίας».
Τι είναι η ελευθερία για τη Μαρία Μοντεσσόρι;
Όπως και στην πολιτική φιλοσοφία, η ελευθερία στην παιδαγωγική είναι μια έννοια που έχει «ταλαιπωρηθεί» από διάφορες ερμηνείες, συχνά με αρνητικά αποτελέσματα. Η ελευθερία δεν είναι η απουσία κανόνων αλλά η επιλογή των ατόμων να τηρούν τους κανόνες, προκειμένου να ζούν σε έναν πολιτισμένο και ασφαλή κόσμο.
Όσον αφορά στα παιδιά, η Μαρία Μοντεσσόρι είχε ξεκαθαρίσει πως η ελευθερία δεν συνεπάγεται τη δυνατότητα του παιδιού να ικανοποιεί κάθε επιθυμία χωρίς όρια. Η ελευθερία είναι μια εσωτερική ικανότητα που επιτρέπει στον άνθρωπο να ενεργεί συνειδητά και να αναλαμβάνει την ευθύνη για τις πράξεις του.
Και ακριβώς γι’ αυτό δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία χωρίς βούληση. Χάρη στη νευροεπιστήμη γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος των παιδιών δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως, και ιδίως ο προμετωπιαίος φλοιός τους. Αυτό είναι το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τη λογική σκέψη και τη διαχείριση των συναισθημάτων. Ως εκ τούτου, τα παιδιά κυριαρχούνται περισσότερο από τις παρορμήσεις, τις ανάγκες και τα συναισθήματά τους. Το να τα αφήνουμε να κάνουν ό,τι θέλουν δεν σημαίνει ότι σεβόμαστε την ελευθερία τους, αλλά ότι τα θέτουμε σε κίνδυνο.
Η θέληση καλλιεργείται
Η βασική έννοια που πρέπει να αναπτυχθεί είναι, επομένως, αυτή της θέλησης. Αλλά τι είναι η θέληση; Για τη Μαρία Μοντεσσόρι, πρόκειται για την ικανότητα που επιτρέπει στο παιδί να κατευθύνει τις πράξεις του με συνείδηση. Δηλαδή, είναι η δύναμη που μας επιτρέπει να μην ζούμε αποκλειστικά υπό την κυριαρχία της παρόρμησης, αλλά να διαχειριζόμαστε το συναίσθημα και να το μετατρέπουμε σε ορθολογική σκέψη.
Αυτή όμως δεν είναι μια ικανότητα με την οποία γεννιόμαστε, είναι κάτι που πρέπει να καλλιεργήσουμε. Φυσικά, η ανάπτυξη του παιδικού εγκεφάλου θα καθορίσει τον ρυθμό με τον οποίο το παιδί μπορεί να αποκτήσει αυτή την ικανότητα. Όμως εκτός από χρόνο, χρειάζεται και η κατάλληλη εκπαίδευση.
Για να την αναπτύξουμε, έλεγε η Μοντεσσόρι, χρειαζόμαστε εμπειρία, συγκέντρωση, κίνηση και αυτοπειθαρχία. Και αυτό σημαίνει να αναθέτουμε σταδιακά αυτή την ικανότητα επιλογής στα παιδιά, μέχρι να γίνουν ικανά να ασκούν πλήρως τη θέλησή τους.
Στόχος είναι η αυτονομία
Στο έργο της Μαρίας Μοντεσσόρι υπάρχει ένας βασικός όρος για την παιδική ανάπτυξη, αυτός της αυτονομίας. Και στην ανάπτυξη της θέλησης, αυτή η λέξη διαδραματίζει επίσης κεντρικό ρόλο. Χωρίς αυτονομία, το παιδί δεν μπορεί να ασκήσει τη θέλησή του.
Στον 21ο αιώνα αυτό το μήνυμα φαίνεται πιο σημαντικό από ποτέ, καθώς, όπως μας προειδοποιούν ειδικοί όπως ο ψυχολόγος Άλβαρο Μπιλμπάο, η τάση στην ανατροφή των παιδιών στρέφεται προς την υπερπροστασία. Αν ένα παιδί δεν χρειάζεται ποτέ να φτιάξει το κρεβάτι του, αν δεν συμμετέχει στις οικιακές εργασίες, αν δεν έχει ευθύνη για τα δικά του μαθήματα, τότε δεν θα μπορέσει ποτέ να αναπτύξει αυτονομία. Και χωρίς αυτονομία δεν υπάρχει βούληση.
Ο ενήλικας που είναι παρών
Γίνεται σαφές πως στον δρόμο για την κατάκτηση της αυτονομίας, ο ρόλος του ενήλικα φροντιστή είναι κρίσιμος. Στο βιβλίο του «Απόλαυσε την ανατροφή» ο παιδοψυχολόγος Χαβιέρ ντε Χάρο προτείνει μερικές ασκήσεις για να καλλιεργήσουμε κάτι τόσο απλό όσο η ικανότητα των μικρών μας φίλων να επιλέγουν.
Ο ντε Χάρο προτείνει να μην προσφέρουμε έτοιμες λύσεις στα παιδιά. Όταν μας αναφέρουν ένα πρόβλημα, πρέπει να τα ρωτάμε: «Και τι θα κάνεις;». Η απάντηση, πιθανότατα, θα είναι «δεν ξέρω». Σε αυτή την περίπτωση, μπορούμε να προτείνουμε εναλλακτικές λύσεις, ώστε να είναι το ίδιο το παιδί μας που θα επιλέξει την καταλληλότερη λύση.
Αυτή η άσκηση μπορεί να εφαρμοστεί και στις καθημερινές αποφάσεις. Ο ντε Χάρο προτείνει να το κάνουμε με ένα απλό παράδειγμα, όπως η επιλογή του επιδόρπιου. «Προτιμάς γιαούρτι ή φρούτα;» Αν το παιδί αρνείται να επιλέξει μεταξύ των δύο επιλογών, πρέπει να επιλέξουμε εμείς, εξηγώντας του ότι δεν κατάφερε να πάρει μια απόφαση και ότι γι’ αυτό πρέπει να παρέμβουμε. «Μία από τις επιλογές πρέπει να είναι ελκυστική», τονίζει ο ειδικός. Δεν έχει νόημα να προσφέρουμε επιλογές που το παιδί μας δεν θα επέλεγε ποτέ.
Η αληθινή ελευθερία βρίσκεται στην ισορροπία
Έτσι σταδιακά θα επιτρέψουμε στα παιδιά μας να χτίσουν την πραγματική τους ελευθερία. Μια ελευθερία που δεν πηγάζει από την ικανότητα να κάνει κανείς ό,τι θέλει.
Η πραγματική ελευθερία σημαίνει να ξέρουμε να παίρνουμε τις πιο σωστές αποφάσεις για τον εαυτό μας και για όσους αγαπάμε, με υπευθυνότητα και συνείδηση. Και αυτό, μας λέει η Μοντεσσόρι, δεν είναι κάτι που μας έρχεται έτοιμο.
Πρέπει να τα εκπαιδεύσουμε, βρίσκοντας την ισορροπία μεταξύ του να αφήνουμε τα παιδιά να κάνουν ό,τι θέλουν και του να παίρνουμε όλες τις αποφάσεις για λογαριασμό τους.