Η «Οδύσσεια» του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν περιγράφεται ήδη ως μια σύγχρονη μελέτη περίπτωσης πάνω στη μετατραυματική διαταραχή στρες.
- Το ηθικό τραύμα ορίζεται ως η βλάβη της συνείδησης όταν κάποιος παραβιάζει τις ηθικές του αρχές. Διαφέρει από τη μετατραυματική διαταραχή, καθώς δεν βασίζεται στον φόβο αλλά στην ενοχή, την ντροπή και την υπαρξιακή κατάρρευση.
- Ο Οδυσσέας του Ντέιμον βιώνει ηθικό τραύμα λόγω του δούρειου ίππου. Η στρατηγική αυτή, αν και αποτελεσματική, τον ανάγκασε να παραβιάσει τον ιερό νόμο της φιλοξενίας («ξενία») και να χρησιμοποιήσει την απάτη ως όπλο.
- Ο ήρωας εκδηλώνει συμπτώματα μετατραυματικού στρες και ηθικού τραύματος, νιώθοντας ότι ένα κομμάτι του έχει πεθάνει. Πιστεύει πως δεν αξίζει αγάπη, μια πεποίθηση που συναντάται συχνά σε βετεράνους πολέμου με παρόμοιες εμπειρίες.
- Παρότι το ηθικό τραύμα είναι δύσκολο να θεραπευτεί, αναπτύσσονται νέες στρατηγικές. Η ιστορία του Οδυσσέα παραμένει διαχρονική γιατί παρουσιάζει έναν ήρωα που δεν λυτρώνεται εύκολα από το βάρος των ενοχών και των πράξεών του.
Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν, με τον Ματ Ντέιμον στον ρόλο του Οδυσσέα, περιγράφεται ήδη ως μια σύγχρονη μελέτη περίπτωσης πάνω στη μετατραυματική διαταραχή στρες. Όμως η βασανισμένη ερμηνεία του Ντέιμον αγγίζει κάτι ακόμη βαθύτερο: αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «ηθικό τραύμα».
Υπαρξιακή κατάρρευση, ενοχή και ντροπή
Σύμφωνα με το Moral Injury Project του Πανεπιστημίου Syracuse, το ηθικό τραύμα ορίζεται ως «η βλάβη που υφίσταται η συνείδηση ή η ηθική πυξίδα ενός ανθρώπου όταν διαπράττει, παρακολουθεί ή αποτυγχάνει να αποτρέψει πράξεις που παραβιάζουν τις δικές του ηθικές πεποιθήσεις, αξίες ή αρχές». Τρεις βασικές συνιστώσες το χαρακτηρίζουν: η πνευματική ή υπαρξιακή κατάρρευση, η ενοχή και η ντροπή, και η αποξένωση από τους άλλους ανθρώπους.
Το έργο του Ομήρου έχει από καιρό αναγνωριστεί για την ανάδειξη των σωματικών και ψυχολογικών πληγών του πολέμου. Ο Νόλαν, όμως, πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα από τον ίδιο τον Όμηρο, βυθιζόμενος βαθύτερα στην υπαρξιακή κατάρρευση, την ντροπή και την ενοχή του Οδυσσέα.
Η ερευνήτρια και κλινική ψυχολόγος Έιμι Μπαντούρα-Μπρακ, που έχει εργαστεί σε τέσσερα νοσοκομεία βετεράνων πολέμου στις ΗΠΑ και διδάσκει εδώ και χρόνια πως τα ομηρικά έπη περιέχουν κάποια από τα παλαιότερα γραπτά παραδείγματα συμπτωμάτων μετατραυματικού στρες - παρότι η επίσημη διάγνωση της διαταραχής δεν υπήρχε πριν το 1980 - εξηγεί πως το ηθικό τραύμα δεν είναι απλώς άλλο όνομα για τη μετατραυματική διαταραχή, παρότι οι δύο συχνά συνυπάρχουν.
Η μετατραυματική διαταραχή χαρακτηρίζεται κυρίως από φόβο: αναβίωση του τραύματος, αποφυγή ερεθισμάτων που το θυμίζουν, αρνητικές αλλαγές στη διάθεση και τη σκέψη, διαρκή επαγρύπνηση. Το ηθικό τραύμα είναι κάτι διαφορετικό - προκύπτει όταν κάποιος παραβιάζει τις βαθιά ριζωμένες ηθικές του πεποιθήσεις.
Ο ψυχίατρος Τζόναθαν Σέι, στα βιβλία του για τον πόλεμο του Βιετνάμ, μελέτησε το ηθικό τραύμα εστιάζοντας στην προδοσία της εμπιστοσύνης των στρατιωτών από τους ίδιους τους στρατιωτικούς θεσμούς, μέσω ασαφών στόχων και άδικων διαταγών. Ο ψυχολόγος Μπρετ Λιτζ, ωστόσο, πρόσθεσε μια πιο διευρυμένη οπτική: το ηθικό τραύμα μπορεί να προκύψει και από τις ίδιες τις πράξεις ενός ανθρώπου - αυτό που ονομάζεται «ηθικό τραύμα εξ ιδίας πράξεως».
Αυτόν ακριβώς τον τύπο τραύματος απεικονίζει η ταινία «Γεννημένος στις 4 Ιουλίου» (1989), βασισμένη στην αυτοβιογραφία του Ρον Κόβικ, όπου ο ήρωας - τον οποίο υποδύεται ο Τομ Κρουζ - στοιχειώνεται από πράξεις που διέπραξε ο ίδιος στο Βιετνάμ, όπως ο τυχαίος φόνος συστρατιώτη του και η συμμετοχή του σε επίθεση κατά αμάχων.
Η ηθική παράβαση του Δούρειου Ιππου
Ακριβώς αυτόν τον τύπο τραύματος αντικατοπτρίζει και ο Οδυσσέας του Ντέιμον. Μετά από δέκα χρόνια πολέμου στην Τροία, ο Οδυσσέας επινοεί το σχέδιο του δούρειου ίππου - μια στρατιωτική επινόηση εξαιρετικά αποτελεσματική, που όμως τον αναγκάζει να παραβιάσει τον ιερό νόμο της φιλοξενίας, τη «ξενία», που όριζε ο ίδιος ο Δίας. Παραβιάζει επίσης μια βασική ηθική αρχή, χρησιμοποιώντας απάτη, ακόμη και ενάντια στον εχθρό.
Η αυτο-επιβαλλόμενη εξορία του, που τον κρατά μακριά από την πατρίδα του για δέκα ολόκληρα χρόνια μετά τον πόλεμο, θυμίζει έντονα την κοινωνική αποξένωση που είναι τόσο συχνή στα θύματα ηθικού τραύματος. Ούτε ο χρόνος ούτε η απόσταση καταφέρνουν να τον γιατρέψουν: «Τους αφήσαμε ένα δώρο, μια προσφορά ειρήνης, που την πήραν στο σπίτι τους», λέει ο Οδυσσέας του Ντέιμον. «Παραβιάσαμε ό,τι είναι ιερό ανάμεσα στους ανθρώπους».
Η χαρακτηρολόγηση του Οδυσσέα από τον Νόλαν θυμίζει έντονα, σύμφωνα με τη Μπαντούρα-Μπρακ, τους βετεράνους που η ίδια έχει θεραπεύσει στην κλινική της πρακτική. Πέρα από το ηθικό τραύμα, ο Οδυσσέας του Ντέιμον φαίνεται να πάσχει σχεδόν σίγουρα και από μετατραυματική διαταραχή στρες: επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες, προσπάθεια καταστολής της ντροπής μέσω των λωτών που σβήνουν τη μνήμη, συντριπτική ενοχή και οργή.
«Αν με ήξερες πραγματικά, δεν θα με αγαπούσες»
Αυτό που φαίνεται να τον βασανίζει περισσότερο, ωστόσο, είναι η αίσθηση πως ένα κομμάτι του εαυτού του έχει πεθάνει, ανεπανόρθωτα σπασμένο. Μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο, λέει στη γυναίκα του, την Πηνελόπη: «Κι αν ο Οδυσσέας που ήξερες έχασε τον δρόμο του;» - μια φράση που θυμίζει έντονα όσα της έχουν πει πολλοί βετεράνοι που η ίδια έχει θεραπεύσει: «Αν με ήξερες πραγματικά, δεν θα με αγαπούσες».
Πολλοί από αυτούς καταλήγουν να πιστεύουν πως δεν αξίζουν αγάπη - όχι απλώς ως συναίσθημα, αλλά ως ηθικό συμπέρασμα στο οποίο φτάνουν ξανά και ξανά, αναλογιζόμενοι τις πράξεις τους στον πόλεμο. Πολλοί ασθενείς περιγράφουν το πιο σημαντικό τους τραύμα ως κάτι που έκαναν ή απέτυχαν να κάνουν οι ίδιοι - όπως ο πυροβολισμός ενός αμάχου ή η απόκρυψη αντί για τη συμμετοχή σε μια μάχη. Είναι κάτι που σπάνια έρχεται στο μυαλό όταν σκεφτόμαστε τη μετατραυματική διαταραχή, όμως αποδεικνύει πως κανείς μπορεί να είναι ήρωας πολέμου -όπως ήταν ο Οδυσσέας- και ταυτόχρονα να στοιχειώνεται από τις ίδιες του τις πράξεις, πολύ καιρό μετά το τέλος του πολέμου.
Υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπευτικές στρατηγικές για τη μετατραυματική διαταραχή, όμως το ηθικό τραύμα είναι διαφορετικό ζήτημα, ιδιαίτερα δύσκολο όταν κάποιος πιστεύει πως δεν αξίζει αγάπη. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί νέες θεραπείες ειδικά για το ηθικό τραύμα - μία από αυτές, της ψυχολόγου Σάιρα Μαγκουέν, ονομάζεται «ο αντίκτυπος της θανάτωσης» και επικεντρώνεται στις ηθικές και συναισθηματικές συνέπειες του να σκοτώνεις κάποιον στον πόλεμο.
Σύμφωνα με τη Μαγκουέν, η μέθοδος αυτή έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική σε βετεράνους που έχουν ήδη ολοκληρώσει παραδοσιακή θεραπεία τραύματος, ενισχύοντας τη διάθεσή τους να συμμετέχουν σε κοινωνικές δραστηριότητες και να ανοίγονται σε αγαπημένα τους πρόσωπα.
Η «Οδύσσεια» επιβίωσε στον χρόνο, υποστηρίζει η Μπαντούρα-Μπρακ, όχι απλώς επειδή είναι μια κλασική ιστορία πολέμου, ανθεκτικότητας και επιστροφής, αλλά επειδή στο κέντρο της βρίσκεται ένας βασανισμένος ήρωας τον οποίο το κοινό θαυμάζει, χωρίς όμως να μπορεί να τον απαλλάξει πλήρως από την ενοχή του. Η πονηριά του είναι άρρηκτα δεμένη με το έγκλημά του. Ο Οδυσσέας δεν λυτρώνεται εύκολα, δεν δικαιολογείται, δεν οικτίρεται απλά. Καθώς νέα κύματα στρατιωτών συνεχίζουν να εκτίθενται στη φρίκη του πολέμου, το τραύμα του Οδυσσέα εξακολουθεί να μας αγγίζει βαθιά.