Μπορεί να το αντιμετωπίζουμε με χιούμορ, όμως το κόστος μιας άστοχης φράσης –ιδίως όταν γίνεται άθελα προσβλητική– είναι πραγματικό.
Σε κάποια φάση της ζωής του, σχεδόν κάθε ενήλικος θα βιώσει εκείνη τη γνώριμη, κοφτερή αίσθηση: την στιγμή που κάτι έχει ήδη ειπωθεί, το χαμόγελο του άλλου «παγώνει» ανεπαίσθητα, κι εσύ καταλαβαίνεις ότι μόλις έβαλες –μεταφορικά– το πόδι σου στο στόμα σου από ντροπή.
Το «foot-in-mouth syndrome» περιγράφει ακριβώς αυτό το μείγμα αυθορμητισμού, άγχους και εκ των υστέρων ντροπής: πετάς μια γνώμη πριν την επεξεργαστείς, κάνεις ένα «εξυπνακίστικο» σχόλιο που δεν προσγειώνεται, ή αφήνεις να σου ξεφύγει μια υπερβολικά ωμή ατάκα που μετά σε κρατά ξύπνιο το βράδυ. Μπορεί να το αντιμετωπίζουμε με χιούμορ, όμως το κόστος μιας άστοχης φράσης –ιδίως όταν γίνεται άθελα προσβλητική– είναι πραγματικό. Και, όπως επισημαίνουν ειδικοί ψυχικής υγείας και επικοινωνίας, το φαινόμενο δεν σημαίνει ότι κάποιος είναι «κακός άνθρωπος», αλλά συχνά ότι είναι… αγχωμένος άνθρωπος.
Το κοινωνικό ολίσθημα δεν είναι πάντα προϊόν κακής πρόθεσης
Ο ψυχοθεραπευτής Joel Blackstock, κλινικός διευθυντής του Taproot Therapy Collective, το θέτει ωμά: «Συχνά μιλάμε όχι για να επικοινωνήσουμε πληροφορία, αλλά για να εκφορτίσουμε τη δική μας νευρική ενέργεια». Το κενό μιας σιωπής, λέει, μπορεί να μοιάζει απειλητικό. «Νιώθουμε τη σιωπή και φαίνεται επικίνδυνη, οπότε τη γεμίζουμε με ένα αστείο που δεν “πιάνει” ή με ένα σχόλιο που είναι υπερβολικά ειλικρινές». Με άλλα λόγια, το κοινωνικό ολίσθημα δεν είναι πάντα προϊόν κακής πρόθεσης· είναι συχνά προϊόν μιας στιγμιαίας προσπάθειας του νευρικού συστήματος να αποφύγει την αμηχανία, να ξαναπάρει τον έλεγχο, να «κλείσει» το κενό.
Η πιο απλή και ταυτόχρονα πιο αποτελεσματική άμυνα
Η κοινωνική μας εποχή κάνει το πρόβλημα πιο συχνό. Η αίσθηση ότι πρέπει να απαντάμε αμέσως, να έχουμε άποψη για όλα, να «μην αφήνουμε παύσεις», εκπαιδεύει την επικοινωνία στην ταχύτητα και όχι στην πρόθεση. Η κοινωνική λειτουργός και coach προσωπικής ανάπτυξης Yovanna Madhere περιγράφει την κατάσταση ως δυσρύθμιση: «Ειδικά στη σύγχρονη κοινωνία, όπου όλα είναι ένα swipe κι ένα click και ένα “δώσ’ το μου τώρα”, έχουμε απορρυθμίσει το νευρικό μας σύστημα και βρισκόμαστε σε έναν διαρκή τροχό, έναν διαρκή αγώνα». Μέσα σε αυτό το συνεχές «συναγερμού», η γλώσσα γίνεται αντανακλαστικό.
Η πιο απλή και ταυτόχρονα πιο αποτελεσματική άμυνα, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι μια μικρή παύση πριν μιλήσεις. Σε αυτή την παύση χωρά το λεγόμενο «αξίωμα του WAIT», που σημαίνει αφενός «περίμενε» στα αγγλικά, αλλά αφετέρου είναι και αρκτικόλεξο του “Why Am I Talking?” – «Γιατί μιλάω;». Η ερώτηση δεν είναι φιλοσοφική. Είναι λειτουργική: προσθέτει αυτό που πρόκειται να πω αξία στη συζήτηση ή μιλάω επειδή είμαι σε «κατάσταση παρόρμησης», επειδή νιώθω άβολα με τη σιωπή, επειδή θέλω να αποδείξω ότι ξέρω, ότι υπάρχω, ότι συμμετέχω;
Η Madhere το συνοψίζει ως ανάγκη επεξεργασίας: πολλές φορές έχουμε την ανάγκη να ταυτοποιήσουμε κάτι, να λύσουμε κάτι, να απαντήσουμε σε κάτι, που «δεν έχουμε δώσει στον εγκέφαλο και στο νευρικό σύστημα την ευκαιρία να επεξεργαστούν την πληροφορία».
Μια δεύτερη τεχνική στο ίδιο πνεύμα
Μια δεύτερη τεχνική κινείται στο ίδιο πνεύμα, αλλά πιο «ηχητικά»: η «Echo technique». Η Cyndee Harrison, πρώην δασκάλα εθιμοτυπίας που πλέον εργάζεται στην επικοινωνία κρίσεων, προτείνει να κάνουμε μέσα μας αυτό που συνήθως κάνουμε μετά το λάθος: να αναπαράγουμε τα λόγια μας, αλλά προληπτικά. Δηλαδή, πριν τα πούμε, να τα πούμε από μέσα μας ολόκληρα και να τα αφήσουμε «να αντηχήσουν» για ένα-δύο δευτερόλεπτα.
Αν ακούγοντάς τα νοητά νιώθουμε ότι είναι άχρηστα, αιχμηρά ή απλώς προϊόν της δυσφορίας μας με τη σιωπή, έχουμε χρόνο να σταματήσουμε. «Αν φανταστείς τα λόγια σου να επιστρέφουν σε σένα πριν τα πεις, πρέπει να ρωτήσεις: “Είναι αυτό χρήσιμο ή απλώς είμαι άβολα με την ησυχία;”» λέει. Και προσθέτει κάτι που πάει κόντρα στην κουλτούρα του ακατάπαυστου σχολιασμού: «Πραγματική αυτοκυριαρχία είναι να είσαι άνετος μέσα στη σιωπή».
Το τρίτο εργαλείο είναι πιο παλιό από τα life hacks και πιο ισχυρό από τα «έξυπνα» επιχειρήματα: να κάνεις περισσότερες ερωτήσεις και να ακούς περισσότερο. Η Madhere θυμίζει την παροιμία «έχουμε δύο αυτιά για να ακούμε και ένα στόμα για να μιλάμε» και προτείνει έναν πρακτικό κανόνα: στόχευε να ακούς τουλάχιστον διπλάσια από όσο μιλάς. Το κέρδος δεν είναι μόνο ότι μειώνεις την πιθανότητα γκάφας. Είναι και ότι μετακινείς το κέντρο βάρους της συζήτησης. «Όταν κάνουμε ερωτήσεις με το ένα στόμα, δίνουμε στον άλλον την ευκαιρία να μιλήσει για τον εαυτό του. Έχουμε τώρα “αναθέσει” τη συζήτηση. Το πόδι μπορεί να βγει από το στόμα», λέει χαρακτηριστικά. Ακόμη κι εδώ, όμως, προτείνει την ίδια μικρή παύση πριν από την ερώτηση, ώστε να «διαβάσεις το δωμάτιο» και να αποφύγεις ευαίσθητα θέματα.
Υπάρχουν επίσης φράσεις-αμορτισέρ για όταν η συζήτηση θερμαίνεται. Όταν διαφωνούμε, όταν θιγόμαστε ή όταν έχουμε ισχυρή άποψη, η παρόρμηση μάς σπρώχνει σε αντιδραστική γλώσσα. Η Harrison προτείνει μια πρόταση που λειτουργεί σαν ουδέτερος διακόπτης: «Εγώ το βλέπω διαφορετικά». Ειπωμένη με ήρεμο τόνο, κρατά τον διάλογο πολιτισμένο χωρίς να κλιμακώνει σε προσωπική σύγκρουση.
Η «σκιά» του εαυτού μας
Κάτω από όλες αυτές τις τεχνικές υπάρχει μια πιο βαθιά δουλειά: το πώς μιλάμε στον εαυτό μας. Ο Blackstock υποστηρίζει ότι αν είμαστε εσωτερικά σκληροί, επικριτικοί και τιμωρητικοί, είναι πιθανότερο να γίνουμε αντιδραστικοί και προς τα έξω. Μιλά για τα «προβληματικά» κομμάτια μας που κουβαλούν εμπειρίες από τις οποίες έχουμε απομακρυνθεί, αυτό που ο Καρλ Γιουνγκ ονόμαζε «σκιά». «Όταν αντιμετωπίζουμε τους εσωτερικούς μας “κακούς” με σεβασμό, παίρνουμε τα δεδομένα που κουβαλούν χωρίς να παίξουμε το δράμα που λαχταρούν», λέει. Και αυτό, κατά τον ίδιο, μειώνει τις προβολές, άρα και τις άστοχες επιθέσεις ή «ατυχείς» ατάκες.
Και όταν, παρά τις παύσεις και τα φίλτρα, το λάθος γίνει; Οι ειδικοί συμφωνούν: το ζητούμενο δεν είναι η τελειότητα, αλλά η επιδιόρθωση χωρίς να μετατρέψεις το περιστατικό σε θέατρο ενοχής. Αν καταλάβεις αμέσως ότι ξέφυγες, η Harrison προτείνει μια σύντομη διόρθωση: «Άκυρο, σόρι – δεν το διατύπωσα όπως το εννοούσα», και μετά συνέχισε. Αν το καταλάβεις αργότερα, αρκεί ένα καθαρό μήνυμα: «Σκεφτόμουν τη συζήτησή μας και θέλω να ζητήσω συγγνώμη για ένα σχόλιο που βγήκε λάθος».
Το κρίσιμο είναι να μην παρασυρθείς σε υπερ-απολογίες. «Αυτό αναγκάζει τον άλλον να σε παρηγορήσει», εξηγεί η Harrison. Και τότε «διπλασιάζεις το βάρος» της στιγμής, γιατί το επίκεντρο μετατοπίζεται από τα συναισθήματα του άλλου στη δική σου ντροπή. Ο Blackstock το λέει ακόμη πιο καθαρά: με την υπερ-απολογία «κάνεις την κατάσταση δική σου υπόθεση ντροπής αντί για υπόθεση των αισθημάτων του άλλου». Χρειάζεται, λέει, να αντέξεις την ενόχληση του λάθους σου χωρίς να προσπαθήσεις να το «σβήσεις» με περισσότερα λόγια: «Αυτό συμβαίνει επειδή προσπαθούμε να λύσουμε το αίσθημα της ντροπής. Δεν μπορείς να "λύσεις" ένα συναίσθημα – απλώς πρέπει να το νιώσεις και να το αφήσεις να περάσει».
Το τελικό μήνυμα είναι λιγότερο «τεχνικό» και πιο ανθρώπινο: δώσε στον εαυτό σου μια άφεση αμαρτιών. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θυμούνται για πολύ τις αδέξιες φράσεις των άλλων, όσο κι αν εμείς τις αναπαράγουμε στο κεφάλι μας. Και σχεδόν ποτέ δεν αξίζει να ορίσεις τον εαυτό σου από μια κακή διατύπωση. Η πρόθεση, η προσοχή και η ικανότητα να επανορθώνεις με καθαρότητα είναι, τελικά, πιο αξιόπιστος δείκτης χαρακτήρα από μια στιγμή αμηχανίας.