Φράσεις που δείχνουν χαμηλή συναισθηματική ωριμότητα και κάνουν όποιον τις λέει να φαίνεται λιγότερο σκεπτόμενος απ' ό,τι είναι.
- Εκφράσεις όπως «χωρίς παρεξήγηση» ή «απλώς είμαι ειλικρινής» λειτουργούν ως προληπτική ασπίδα για αγενή σχόλια. Αντί να αμβλύνουν την κριτική, θέτουν τον συνομιλητή σε άμυνα, εμποδίζοντας την ουσιαστική συζήτηση και δείχνοντας έλλειψη ενσυναίσθησης.
- Η χρήση φράσεων όπως «μπορεί να είναι χαζή ερώτηση» ή «το ήξερα ήδη» προδίδει ανασφάλεια και ανταγωνιστική διάθεση. Υποβαθμίζουν την αξία της ερώτησης ή σταματούν την επικοινωνία, κάνοντας τον ομιλητή να φαίνεται αμυντικός αντί για συνεργάσιμος.
- Δηλώσεις όπως «έτσι είμαι εγώ» ή «οι άλλοι ζηλεύουν» αποτελούν μηχανισμούς άμυνας που δείχνουν ακαμψία και άρνηση για αυτοκριτική. Προβάλλοντας μια εικόνα ανωτερότητας, απομονώνουν το άτομο και εμποδίζουν την προσωπική του εξέλιξη.
- Εκφράσεις απόλυτης απόρριψης, όπως «δεν με νοιάζει τι σκέφτεται κανείς» ή «όπως θες», τερματίζουν βίαια τη συζήτηση. Υπονομεύουν την επικοινωνία, δείχνουν έλλειψη σεβασμού και δημιουργούν συναισθηματική απόσταση στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Στην καθημερινή κουβέντα η ευφυΐα δεν φαίνεται από τις μεγάλες λέξεις ούτε από το ποιος μιλά περισσότερο. Συχνά φαίνεται από όσα κάποιος επιλέγει να μην πει. Η Αριάνα Τζέρετ είναι εκτελεστική αρχισυντάκτρια του αμερικανικού ιστότοπου YourTango, πρώην διαμεσολαβήτρια σε υποθέσεις οικογενειακού δικαίου και ειδική στις σχέσεις και στην επίλυση συγκρούσεων. Καταγράφει έντεκα φράσεις που μοιάζουν δυναμικές τη στιγμή που λέγονται, αλλά συνήθως δείχνουν χαμηλή συναισθηματική ωριμότητα και κάνουν όποιον τις λέει να φαίνεται λιγότερο σκεπτόμενος απ' ό,τι είναι. Όσοι έχουν έντονη συναισθηματική ανωριμότητα δεν συγκρατούνται και τις λένε καθημερινά, απομακρύνοντας τους γύρω τους.
«Απλώς είμαι ειλικρινής»
Πρώτη είναι η φράση «απλώς είμαι ειλικρινής». Φαίνεται να δείχνει ακεραιότητα, όμως τις περισσότερες φορές χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει μια αγένεια ή μια ωμότητα που δεν χρειαζόταν. Η ειλικρίνεια χωρίς ενσυναίσθηση, σημειώνει η Τζέρετ, ακούγεται απλώς σαν κριτική. Βάζει τον άλλον σε άμυνα και κλείνει κάθε ουσιαστική συζήτηση. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι δέχονται πιο εύκολα την αλήθεια όταν τους λέγεται με ζεστασιά και στη σωστή στιγμή. Όποιος νιώθει την ανάγκη να δηλώσει την ειλικρίνειά του δίνει την εντύπωση ότι προετοιμάζεται για μια αντίδραση που ξέρει πως θα μπορούσε να είχε χειριστεί καλύτερα. Οι πραγματικά ειλικρινείς άνθρωποι αφήνουν τη συνέπεια και την καλοσύνη τους να μιλήσουν γι' αυτούς.
Παρόμοια είναι η φράση «χωρίς παρεξήγηση, αλλά...», που σχεδόν εγγυάται ότι αυτό που ακολουθεί θα προσβάλει. Λειτουργεί σαν προληπτική ασπίδα απέναντι στην ευθύνη, σαν να προσπαθεί κάποιος να προστατευτεί από την κριτική πριν καν μιλήσει. Αντί να μαλακώσει το χτύπημα, τον κάνει να φαίνεται αδιάφορος για τους άλλους. Τέτοιες προειδοποιήσεις δεν μειώνουν την αγένεια αλλά την κάνουν πιο έντονη, γιατί όποιος τις ακούει ετοιμάζεται αμέσως για κάτι προσβλητικό. Αν μια κουβέντα κινδυνεύει να προσβάλει, αξίζει να ειπωθεί αλλιώς ή να μην ειπωθεί καθόλου.
Η φράση «μπορεί να είναι χαζή ερώτηση, αλλά...» έχει αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδιώκει. Όποιος χαρακτηρίζει την ερώτησή του χαζή τραβά την προσοχή στη δική του ανασφάλεια. Η περιέργεια είναι δύναμη και δεν χρειάζεται δικαιολογίες. Μια τέτοια αρχή μειώνει και την αυτοπεποίθηση του ομιλητή και την αξία της ερώτησης. Μέσα από τις ερωτήσεις γίνεται η πρόοδος. Όταν όμως μια ερώτηση διατυπώνεται με ανασφάλεια, οι άλλοι μπορεί να μην την πάρουν στα σοβαρά, ακόμη κι αν είναι εύστοχη. Η αυτοπεποίθηση ακούγεται περισσότερο σαν «αναρωτιόμουν...» ή «μπορείς να με βοηθήσεις να καταλάβω...;».
Το «το ήξερα ήδη» είναι δελεαστικό όταν κάποιος εξηγεί κάτι αυτονόητο, αλλά σπάνια λειτουργεί καλά. Ο ομιλητής φαίνεται αμυντικός, ακόμη και ανταγωνιστικός, ειδικά μέσα σε παρέα. Η φράση σταματά την εξήγηση και κάνει τους άλλους να διστάζουν να ξαναμιλήσουν μαζί του. Όταν κάποιος ισχυρίζεται εκ των υστέρων ότι γνώριζε κάτι, συνήθως δεν πείθει. Οι έξυπνοι άνθρωποι ξέρουν ότι κερδίζουν περισσότερο σεβασμό όταν ακούν προσεκτικά παρά όταν θυμίζουν σε όλους τι ξέρουν. Προτιμούν να πουν «λογικό» ή «ευχαριστώ που μου το θύμισες».
Το «έτσι είμαι εγώ» ακούγεται συνήθως σε συζητήσεις για τη συμπεριφορά κάποιου ή σε στιγμές κριτικής, και σκοπός του είναι να λήξει την κουβέντα. Αντί για αυτοπεποίθηση, δείχνει άρνηση να αλλάξει και να προσαρμοστεί κανείς. Όσοι τη χρησιμοποιούν συχνά φαίνονται άκαμπτοι και απρόθυμοι να αναλάβουν την ευθύνη τους. Οι άνθρωποι που θέλουν να εξελιχθούν δέχονται την κριτική, δεν την απορρίπτουν. Την ίδια ιδέα τη λένε πιο εποικοδομητικά: «το δουλεύω» ή «προσπαθώ να γίνω καλύτερος σε αυτό».
Το «δεν είμαι σαν τους άλλους» μπορεί να ισχύει κυριολεκτικά, αφού κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός. Όταν όμως λέγεται φωναχτά, μοιάζει με προσπάθεια να ανεβάσει κανείς τον εαυτό του πάνω από τους άλλους. Αντί να τον κάνει να ξεχωρίσει θετικά, τον απομακρύνει από τους γύρω του. Η ανάγκη για μοναδικότητα μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο, αλλά απομονώνει όταν γίνεται αίσθημα ανωτερότητας. Οι πράξεις λένε περισσότερα από τις δηλώσεις. Δεν χρειάζεται να πει κανείς ότι είναι διαφορετικός αν το δείχνει σταθερά με τη σκέψη, τη δημιουργικότητα ή την καλοσύνη του.
Το «όλοι οι άλλοι απλώς ζηλεύουν» λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός άμυνας όταν κάποιος νιώθει ότι τον κρίνουν ή δεν τον καταλαβαίνουν. Όταν όμως κάθε αρνητικό σχόλιο αποδίδεται στη ζήλια, οι σύνθετες σχέσεις απλοποιούνται υπερβολικά και δεν μένει χώρος για αυτοκριτική. Ο ομιλητής φαίνεται επίσης πιο ανασφαλής παρά σίγουρος. Όσοι έχουν πραγματική αυτοπεποίθηση δεν χρειάζεται να υποτιμούν τους άλλους για να επιβεβαιωθούν. Τέτοιες τακτικές αποφυγής είναι πιο συχνές σε ανθρώπους με εύθραυστη αυτοεκτίμηση. Οι έξυπνοι άνθρωποι αναρωτιούνται «υπάρχει κάτι χρήσιμο σε αυτή την κριτική;» αντί να υποθέτουν κακές προθέσεις.
Είναι υγιές να μην είναι κανείς εμμονικός με τη γνώμη των άλλων. Όταν όμως λέει «δεν με νοιάζει τι σκέφτεται κανείς», δεν είναι πειστικός. Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι να νοιάζονται για το αν ανήκουν κάπου και για την εικόνα τους. Η δήλωση ακούγεται σαν επίδειξη δύναμης ή σαν συναισθηματική πανοπλία. Συνήθως είναι άμυνα και όχι πραγματική αποστασιοποίηση. Οι ισορροπημένοι άνθρωποι νοιάζονται επιλεκτικά: δεν νοιάζονται για όλους, αλλά ούτε αδιαφορούν εντελώς. Αναγνωρίζουν ότι κάποιες γνώμες μετρούν και διαλέγουν συνειδητά σε ποιες θα δώσουν σημασία.
Το «είναι κοινή λογική» είναι συχνά ένας σύντομος τρόπος να κλείσει η συζήτηση. Υπονοεί ότι όποιος διαφωνεί δεν έχει στοιχειώδη νοημοσύνη, κάτι που σπάνια βοηθά την κουβέντα. Είναι επίσης πνευματική οκνηρία, γιατί η κοινή λογική διαφέρει πολύ ανάλογα με την κουλτούρα, το υπόβαθρο και τις εμπειρίες του καθενός. Όταν κάτι χαρακτηρίζεται αυτονόητο, η κριτική σκέψη και η περιέργεια σταματούν. Οι έξυπνοι άνθρωποι λένε πιο συχνά «εγώ το βλέπω έτσι» ή «ας το αναλύσουμε», ανοίγοντας τη συζήτηση αντί να την κλείνουν.
Το «έχω πάντα δίκιο», ακόμη κι όταν λέγεται για αστείο, προκαλεί δυσπιστία. Ο ομιλητής φαίνεται είτε αλαζόνας είτε ανίδεος για το πόσο συχνά κάνουν λάθος όλοι, μαζί και οι πιο έξυπνοι. Η αυτοπεποίθηση είναι ελκυστική, η βεβαιότητα που φτάνει στο αλάθητο δεν είναι. Η ταπεινότητα έχει συνδεθεί με καλύτερη συνεργασία, καλύτερη ηγεσία και πιο δημιουργικές λύσεις. Οι έξυπνοι άνθρωποι ξέρουν ότι ο στόχος δεν είναι να έχουν δίκιο αλλά να μαθαίνουν και να εξελίσσονται. Κάνουν περισσότερες ερωτήσεις απ' όσες απαντούν και αφήνουν χώρο για να εκπλαγούν.
Τελευταία είναι η λέξη «όπως θες», στο πνεύμα του αγγλικού «whatever». Είναι σύντομη, απορριπτική και σχεδόν πάντα τερματίζει την κουβέντα, γιατί δείχνει ότι ο ομιλητής έχει αποσυρθεί. Μπορεί να μοιάζει με τη μόνη διέξοδο όταν κάποιος είναι εκνευρισμένος, αλλά λέει στους άλλους ότι δεν θέλει πια να συζητήσει μαζί τους με σεβασμό. Με τον καιρό δημιουργεί απόσταση και φθείρει την αξιοπιστία του. Τέτοιες φράσεις κλιμακώνουν την ένταση γιατί κόβουν την επαφή. Όσοι επικοινωνούν σωστά βρίσκουν τρόπους να δείξουν τα όριά τους χωρίς να κλείνουν εντελώς την πόρτα, με κουβέντες όπως «ας κάνουμε ένα διάλειμμα» ή «χρειάζομαι χρόνο να το σκεφτώ». Έτσι διατηρείται η αξιοπρέπεια και των δύο πλευρών.