Σαράντα χρόνια μετά την έκρηξη στον αντιδραστήρα 4, η καταστροφή του Τσερνόμπιλ εξακολουθεί να στοιχειώνει όχι μόνο την Ευρώπη, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο.
Η νύχτα που άλλαξε την Ιστορία
Στις 26 Απριλίου 1986, στη σοβιετικά ελεγχόμενη τότε Ουκρανία, μια δοκιμή ασφαλείας στον αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού του Τσερνόμπιλ εξελίχθηκε σε εφιάλτη. Η ισχύς μειώθηκε λανθασμένα, οι τουρμπίνες επιβραδύνθηκαν και το νερό ψύξης μετατράπηκε σε ατμό, προκαλώντας τεράστια πίεση. Η έκρηξη που ακολούθησε εκτόξευσε το ατσάλινο καπάκι των 1.000 τόνων και απελευθέρωσε τη μεγαλύτερη ποσότητα ραδιενέργειας που έχει καταγραφεί σε μη στρατιωτική δραστηριότητα.
Οι άμεσες συνέπειες μιας πυρηνικής κόλασης
Περίπου 30 άνθρωποι πέθαναν τις πρώτες εβδομάδες, ενώ 350.000 κάτοικοι εκκένωσαν τις κατοικίες τους. Η ραδιενέργεια μόλυνε 50.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και επηρέασε πάνω από 3,5 εκατομμύρια ανθρώπους. Χιλιάδες παιδιά διαγνώστηκαν με καρκίνο του θυρεοειδούς, ενώ το ραδιενεργό νέφος έφτασε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ακόμη και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Η αναζήτηση ευθυνών και τα σοβιετικά λάθη
Οι έρευνες κατέληξαν ότι ο συνδυασμός ελαττωματικού σχεδιασμού και ανεπαρκούς εκπαίδευσης προσωπικού οδήγησε στην καταστροφή. Η σοβιετική ηγεσία καθυστέρησε να ενημερώσει τον κόσμο, ενώ η διαχείριση της κρίσης χαρακτηρίστηκε από σύγχυση, υποτίμηση του κινδύνου και γραφειοκρατικές αγκυλώσεις.
Οι άνθρωποι πίσω από την τραγωδία
Η ιστορία του Τσερνόμπιλ δεν γράφτηκε μόνο από αντιδραστήρες και πρωτόκολλα, αλλά από δέκα πρόσωπα που βρέθηκαν στο κέντρο της κρίσης - άλλοι ως υπεύθυνοι, άλλοι ως θύματα, άλλοι ως ήρωες.
1. Anatoly Dyatlov: Ο αναπληρωτής αρχιμηχανικός
Ως αναπληρωτής αρχιμηχανικός, επέβλεψε τη μοιραία δοκιμή και διέταξε τη μείωση της ισχύος σε επίπεδα που οδήγησαν τον αντιδραστήρα σε ασταθή κατάσταση. Καταδικάστηκε σε 10 χρόνια καταναγκαστικής εργασίας, αποφυλακίστηκε με αμνηστία και πέθανε το 1995, επιμένοντας ότι ήταν αποδιοπομπαίος τράγος. Κατηγόρησε τους σχεδιαστές του αντιδραστήρα και το σοβιετικό επιστημονικό κατεστημένο.
2. Viktor Bryukhanov: Ο διευθυντής του σταθμού
Καταδικάστηκε επίσης σε 10 χρόνια φυλάκιση, αλλά αποφυλακίστηκε νωρίτερα λόγω υγείας. Έζησε μακριά από τη δημοσιότητα, ενώ αργότερα εργάστηκε στο ουκρανικό υπουργείο Οικονομικής Ανάπτυξης. Αναγνώριζε επαγγελματική ευθύνη, όχι όμως ποινική, κατηγορώντας για τεχνικά λάθη, έλλειψη εξοπλισμού και γραφειοκρατία.
Καθυστέρησε να ενημερώσει τις Αρχές (μέχρι τις 4 π.μ.) και τότε ανέφερε μόνο φωτιές στη στέγη, αποκρύπτοντας την πραγματική έκταση της καταστροφής.
Πέθανε το 2021 σε ηλικία 85 ετών, έχοντας υποστεί εγκεφαλικά και πάσχοντας από Πάρκινσον.
3. Leonid Toptunov: Ο χειριστής του αντιδραστήρα
Μόλις 25 ετών, νέος και άπειρος μηχανικός, υπέστη θανατηφόρα εγκαύματα από ακτινοβολία και πέθανε λίγες εβδομάδες μετά, δηλαδή στις 14 Μαΐου 1986. Τιμήθηκε μετά θάνατον με παράσημο ανδρείας για την προσπάθειά του να σταθεροποιήσει τον αντιδραστήρα.
4. Yuri Laushkin: Ο επιθεωρητής που είχε προειδοποιήσει
Είχε προειδοποιήσει ήδη από το 1983 ότι ο αντιδραστήρας ήταν επικίνδυνος.
Καταδικάστηκε σε δύο χρόνια σε στρατόπεδο εργασίας για αμέλεια.
Δήλωσε αθώος, αλλά πέθανε στη φυλακή.
5. Vasily Ignatenko: Ο πυροσβέστης‑σύμβολο
Από τους πρώτους που ανέβηκαν στη φλεγόμενη οροφή, εκτέθηκε σε θανατηφόρα ακτινοβολία και πέθανε μέσα σε τρεις εβδομάδες. Θάφτηκε σε ειδικό τάφο λόγω της υψηλής ραδιενέργειας. Η ιστορία του έγινε γνωστή παγκοσμίως μέσα από τη σειρά «Chernobyl».
6. Nikolai Fomin: Αρχιμηχανικός
Ως αρχιμηχανικός του πυρηνικού σταθμού του Τσερνόμπιλ, ο Fomin καταδικάστηκε μαζί με τους Dyatlov και Bryukhanov σε δέκα χρόνια καταναγκαστικής εργασίας.
Μετά το ατύχημα, αρρώστησε από οξεία ασθένεια ακτινοβολίας, γεγονός που καθυστέρησε τη διεξαγωγή της δίκης.
Τον Ιούλιο του 1987 κρίθηκε ένοχος για «κατάφωρη παραβίαση κανονισμών ασφαλείας, δημιουργώντας συνθήκες που οδήγησαν στην έκρηξη».
Ύστερα από μια δίκη τριών εβδομάδων —το μεγαλύτερο μέρος της οποίας διεξήχθη κεκλεισμένων των θυρών— ο Fomin άκουσε την ποινή του μαζί με άλλους αξιωματούχους, σε μια 90λεπτη διαδικασία σε έναν αυτοσχέδιο χώρο δικαστηρίου στο Πολιτιστικό Κέντρο του Τσερνόμπιλ.
Ανέλαβε επαγγελματική ευθύνη για το ατύχημα, αλλά αρνήθηκε οποιαδήποτε ποινική ενοχή. Σύμφωνα με το Newsweek, ο Fomin αποφυλακίστηκε νωρίτερα από το στρατόπεδο εργασίας έπειτα από νευρική κατάρρευση και απόπειρα αυτοκτονίας.
Η μετέπειτα μοίρα του παραμένει ασαφής, αν και πολλοί εικάζουν ότι τελικά υπέκυψε σε ασθένειες που σχετίζονταν με την έκθεση στη ραδιενέργεια.
7. Boris Rogozhkin: Διευθυντής βάρδιας
Ο Rogozhkin ήταν διευθυντής βάρδιας στον αντιδραστήρα τη στιγμή της έκρηξης και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια καταναγκαστικής εργασίας για παραβίαση κανόνων ασφαλείας.
Έλαβε επίσης ποινή δύο ετών, που θα εκτιόταν ταυτόχρονα, για αμέλεια και πλημμελή εκτέλεση καθήκοντος.
Είχε δηλώσει αθώος.
8. Alexander Kovalenko: Υπεύθυνος του αντιδραστήρα 4
Ο Alexander P. Kovalenko, επόπτης του αντιδραστήρα, καταδικάστηκε σε τρία χρόνια καταναγκαστικής εργασίας για παραβίαση κανονισμών ασφαλείας.
Στη δίκη δήλωσε αθώος.
9. Boris Shcherbina: Αντιπρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών της Σοβιετικής Ένωσης
Ο Shcherbina, Σοβιετικός πολιτικός επιφορτισμένος με την επίβλεψη της κυβερνητικής αντίδρασης στην καταστροφή, δέχθηκε έντονη κριτική για τον τρόπο που χειρίστηκε την κρίση.
Έφτασε στον τόπο της καταστροφής 18 ώρες μετά, αρχικά υποτίμησε την κατάσταση και καθυστέρησε την εκκένωση. Παρ’ όλα αυτά, έπαιξε κρίσιμο ρόλο στον περιορισμό της ραδιενέργειας. Πέθανε το 1990.
Όταν έφτασε στον τόπο της έκρηξης, διαπίστωσε ότι κανένας από τους τοπικούς υπουργούς δεν ήθελε να αναλάβει την ευθύνη της επίσημης αναγνώρισης ότι ο αντιδραστήρας είχε καταστραφεί.
Αρνήθηκε να φορέσει προστατευτικό εξοπλισμό και η πρώτη του πρόταση για την κατάσβεση των πυρκαγιών γραφίτη ήταν να ρίξουν νερό — κάτι που θα έκανε τις φωτιές να επεκταθούν.
Σύμφωνα με το The Collector, λεωφορεία περίμεναν επί 36 ώρες μεταξύ Τσερνόμπιλ και Πριπιάτ, αλλά οι κάτοικοι δεν επιτράπηκε να απομακρυνθούν πριν από το απόγευμα της 27ης Απριλίου, όταν τα επίπεδα ραδιενέργειας είχαν ήδη φτάσει τα 180 έως 300 milliroentgens την ώρα. Πέθανε το 1990.
10. Maria Protsenko: Η γυναίκα που οργάνωσε την εκκένωση μετά την καταστροφή του Τσερνόμπιλ
Η Maria Protsenko ήταν η επικεφαλής αρχιτέκτονας της πόλης Πριπιάτ και μια δυναμική προσωπικότητα - ήταν γνωστή για το ότι κυκλοφορούσε πάντα με τον χάρακά της, επιθεωρώντας κτίρια και επιπλήττοντας εργάτες όταν δεν ήταν αρκετά ακριβείς.
Τη νύχτα της 26ης Απριλίου 1986, ήταν από τους πρώτους ανθρώπους που ζήτησαν άμεση εκκένωση της πόλης.
Όταν ο Shcherbina έδωσε τελικά την εντολή να απομακρυνθούν οι κάτοικοι, η Protsenko ανέλαβε την οργάνωση ολόκληρης της επιχείρησης.
Σχεδίασε την απομάκρυνση κάθε κατοίκου από κάθε κτίριο και έδινε οδηγίες στα λεωφορεία που περίμεναν για το πού έπρεπε να μεταφέρουν τους ανθρώπους.
Ήταν η τελευταία που εγκατέλειψε την Πριπιάτ, μόνο όταν βεβαιώθηκε ότι όλοι οι υπόλοιποι είχαν φύγει με ασφάλεια.
Ολόκληρη η πόλη των 49.360 κατοίκων, που βρισκόταν μόλις τρία χιλιόμετρα από τον σταθμό, εκκενώθηκε πλήρως μέσα σε 36 ώρες από το ατύχημα.
Τις εβδομάδες και τους μήνες που ακολούθησαν, άλλοι 67.000 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από μολυσμένες περιοχές και μεταφέρθηκαν αλλού με κυβερνητική εντολή.
Η Protsenko ζει ακόμη και σήμερα. Παρέμεινε στην Ουκρανία μέχρι το 2022, οπότε αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα μαζί με την οικογένειά της και να μεταβεί στη Γερμανία μετά τη ρωσική εισβολή.