Αν υπάρχει ένα τραγούδι που όλοι ξέρουμε απ’ έξω - από τα πρώτα μας κιόλας χρόνια - αυτό είναι το τραγούδι των γενεθλίων.
Το έχουμε και μας το έχουν τραγουδήσει σε σπίτια, σχολεία, ταβέρνες, παιδότοπους, ακόμη και σε γραφεία. Είναι η μελωδία που συνοδεύει κάθε τούρτα, κάθε κεράκι, κάθε χαμόγελο μικρών και μεγάλων. Κι όμως, λίγοι γνωρίζουν ότι αυτό το τόσο οικείο τραγούδι δεν είναι παραδοσιακό, ούτε «ανώνυμο». Έχει δημιουργό, έχει ιστορία και γεννήθηκε... στο ραδιόφωνο.
Η Θεία Λένα και το ελληνικό τραγούδι γενεθλίων
Το τραγούδι δημιουργήθηκε και καθιερώθηκε μέσα από την παιδική ραδιοφωνική εκπομπή της Αντιγόνης Μεταξά, της αγαπημένης «Θείας Λένας», η οποία το έκανε γνωστό σε όλη την Ελλάδα. Οι στίχοι της σημερινής, πιο διαδεδομένης εκδοχής δεν έχουν επίσημο δημιουργό - προέρχονται από την προφορική παράδοση - όμως η εκπομπή της ήταν ο βασικός λόγος που το τραγούδι ρίζωσε στα ελληνικά σπίτια και έγινε αναπόσπαστο κομμάτι των γενεθλίων.
Η Μεταξά, που σημάδεψε γενιές παιδιών με τη ζεστή φωνή και τις ιστορίες της, βοήθησε να καθιερωθεί ένα χαρούμενο, ελληνικό τραγούδι για να συνοδεύει τις ευχές των μικρών ακροατών. Το «Να ζήσεις» φαίνεται να έχει εμπνευστεί από το αμερικανικό «Happy Birthday to You», προσαρμοσμένο στα ελληνικά δεδομένα, και γρήγορα έγινε η δημοφιλέστερη ελληνική εκδοχή του τραγουδιού γενεθλίων.
Πώς καθιερώθηκε στα ελληνικά σπίτια
Στην εκπομπή της Θείας Λένας, το τραγούδι ακουγόταν ζωντανά κάθε φορά που κάποιο παιδί είχε γενέθλια. Η παρουσιάστρια ανέφερε το όνομα του παιδιού και τραγουδούσε μαζί με τα υπόλοιπα παιδιά στο στούντιο. Αυτή η προσωπική, τρυφερή στιγμή έκανε το τραγούδι ιδιαίτερα αγαπητό και το μετέφερε γρήγορα από τα ραδιοκύματα στα σπίτια.
Μέσα σε λίγα χρόνια, το «Να ζήσεις» έγινε το «επίσημο» ελληνικό τραγούδι γενεθλίων, αυτό που όλοι περιμένουν να ακουστεί πριν σβήσουν τα κεράκια της τούρτας.
Πλέον αυτό που τραγουδούμε είναι το εξής:
«Να ζήσεις (όνομα) και χρόνια πολλά,
μεγάλος/η να γίνεις με άσπρα μαλλιά.
Παντού να σκορπάς της γνώσης το φως,
και όλοι να λένε: να ένας/μία σοφός!».
Εναλλακτική/Δημοφιλής παραλλαγή: Σε πολλές περιπτώσεις, αντί για το «της γνώσης το φως», τραγουδιέται: «παντού να χαρίζεις της νιότης το φως».
Η ελληνική εκδοχή απέναντι στο παγκόσμιο «Happy Birthday»
Παρότι το «Happy Birthday to You» έχει παγκόσμια εμβέλεια, στην Ελλάδα το «Να ζήσεις» επικράτησε ως η καθιερωμένη εκδοχή κι έγινε μέρος της ελληνικής παράδοσης των γενεθλίων, με μια ποιητική χροιά που δεν συναντάται στο αντίστοιχο αμερικανικό.
Οι ελληνικοί στίχοι του δίνουν μια πιο ζεστή διάσταση, πιο κοντά στην ελληνική οικογενειακή κουλτούρα.
Έτσι, το τραγούδι της Θείας Λένας έγινε κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή προσαρμογή: έγινε κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης.
Η απίθανη ιστορία του «Happy Birthday to You»
Κάποιες φορές όμως, εκτός από το ελληνικό τραγούδι γενεθλίων, κάποιοι τραγουδούν και το «Happy Birthday to You», το πιο αναγνωρίσιμο ίσως τραγούδι στον κόσμο. Το αξιοσημείωτο όμως είναι πως το αγγλόφωνο αυτό τραγουδάκι γενεθλίων, δεν γράφτηκε για γενέθλια.
Η ιστορία του ξεκινά το 1893 στο Λούισβιλ του Κεντάκι, όταν οι αδελφές Mildred και Patty Hill συνέθεσαν ένα απλό τραγούδι για τους μαθητές του νηπιαγωγείου της Patty. Ο τίτλος του ήταν «Good Morning to All» και οι στίχοι του ήταν ένας πρωινός χαιρετισμός:
«Good morning to you,
Good morning to you,
Good morning, dear children,
Good morning to all».
Κάποια στιγμή - πιθανότατα από τα ίδια τα παιδιά - οι στίχοι άλλαξαν σε «Happy Birthday to You». Το 1912 εμφανίστηκαν για πρώτη φορά τυπωμένοι δίπλα στη μελωδία, χωρίς αναφορά σε στιχουργό.
Η χρυσή εποχή και η μεγάλη διαμάχη
Το τραγούδι έγινε παγκόσμιο φαινόμενο τη δεκαετία του ’30, μέσω ραδιοφώνου και κινηματογράφου.
Το 1935, η εταιρεία Clayton F. Summy Co. κατοχύρωσε πνευματικά δικαιώματα, τα οποία αργότερα πέρασαν στη Warner/Chappell Music. Η Warner αγόρασε τα δικαιώματα το 1988 έναντι 25 εκατομμυρίων δολαρίων και εισέπραττε περίπου 2 εκατομμύρια τον χρόνο από χρήσεις σε ταινίες και εκπομπές. Γι’ αυτό και πολλά εστιατόρια στις ΗΠΑ τραγουδούσαν «παραλλαγές» για να αποφύγουν τις χρεώσεις.
Η «απελευθέρωση»
Το 2015, μετά από αγωγή της σκηνοθέτιδας Jennifer Nelson, ομοσπονδιακό δικαστήριο αποφάσισε ότι η Warner δεν είχε δικαιώματα στους στίχους ή στη μελωδία, παρά μόνο σε συγκεκριμένες διασκευές για πιάνο.
Το τραγούδι πέρασε στη δημόσια σφαίρα το 2016 και η Warner αναγκάστηκε να επιστρέψει 14 εκατομμύρια δολάρια σε όσους είχαν πληρώσει δικαιώματα.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα δικαιώματα έληξαν την 1η Ιανουαρίου 2017, 70 χρόνια μετά τον θάνατο της Patty Hill.