Για χρόνια ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ ήταν ο δεύτερος ισχυρότερος άνδρας της Λιβύης, ο «αποδεκτός» Καντάφι για τα ευρωπαϊκά σαλόνια, αυτός που κυκλοφορούσε ανάμεσα σε πολιτικές ελίτ και έδινε την εντύπωση μεταρρυθμιστή.
Σε μια απομακρυσμένη πόλη πάνω σε ορεινό οροπέδιο στη βορειοδυτική Λιβύη, πολύ μακριά από τις βραδιές υψηλής κοινωνίας και τα θεωρεία της Όπερας της Βιέννης όπου κάποτε φωτογραφιζόταν δίπλα σε διασημότητες όπως η Carmen Electra, ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ Καντάφι, ο άλλοτε «διάδοχος» του Μουαμάρ Καντάφι και για χρόνια η πιο αναγνωρίσιμη βιτρίνα μιας Λιβύης που επιχειρούσε να επανασυνδεθεί με τη Δύση, έπεσε νεκρός.
Η δολοφονία του, όπως μεταφέρθηκε από τον δικηγόρο του, έγινε την περασμένη εβδομάδα στον κήπο του σπιτιού του στη πόλη Ζιντάν, όταν τέσσερις ένοπλοι τον πλησίασαν και εκείνος, σύμφωνα με την ίδια πηγή, τους αντιμετώπισε άμεσα - πλην αναποτελεσματικά.
Η λεπτομέρεια που έκανε την είδηση να ξεχωρίσει
Η λεπτομέρεια που έκανε την είδηση να ξεχωρίσει μέσα στο μόνιμο βουητό της λιβυκής βίας δεν ήταν μόνο το πρόσωπο, αλλά ο τρόπος: «Αυτό δεν ήταν σύγκρουση πολιτοφυλακών. Ήταν χρονομετρημένο, συντονισμένο, επαγγελματικό. Ήξεραν πότε θα είναι εκεί, απενεργοποίησαν τους συναγερμούς, εκτέλεσαν την επιχείρηση και εξαφανίστηκαν», είπε μιλώντας στον Guardian ο Άνας Ελ Γκομάτι, διευθυντής του think tank Sadeq Institute στην Τρίπολη, προσθέτοντας ότι τέτοιος σχεδιασμός «αποκλείει τις τυπικές επιχειρήσεις πολιτοφυλακών».
Στη Λιβύη, ωστόσο, όπου οι ισορροπίες αλλάζουν με την ταχύτητα της φήμης, η βεβαιότητα σπανίζει. «Κίνητρο υπάρχει παντού. Αποδείξεις πουθενά», κατέληξε ο ίδιος, με τη φράση να λειτουργεί σχεδόν ως σύνοψη μιας χώρας όπου «διαβάζουμε σήματα καπνού σε έναν τόπο όπου η φωτιά δεν σβήνει ποτέ».
Ο «αποδεκτός» Καντάφι για τα ευρωπαϊκά σαλόνια
Ο θάνατός του κλείνει ένα αιματηρό κεφάλαιο, αλλά φωτίζει ξανά την αντιφατική διαδρομή ενός ανθρώπου που έζησε κυρίως... ως ρόλος. Για χρόνια ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ ήταν ο δεύτερος ισχυρότερος άνδρας της Λιβύης, ο «αποδεκτός» Καντάφι για τα ευρωπαϊκά σαλόνια, αυτός που κυκλοφορούσε ανάμεσα σε πολιτικές ελίτ, πλήρωνε εκατομμύρια λίρες για μια έπαυλη στο Hampstead του Λονδίνου, έδινε την εντύπωση μεταρρυθμιστή, αλλά δεν αρνιόταν τη χλιδή: Είχε στην κατοχή του... δύο τίγρεις, φορούσε τα πιο κοφτερά κοστούμια, έκανε τα πιο πολυτελή πάρτι και είχε μπει για τα καλά στον κόσμο των μοντέλων.
Η γοητευτική αυτή επίθεση φιλίας κορυφώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2000, όταν η Λιβύη επιχειρούσε να «βγει από το ψυγείο». Η εγκατάλειψη των πυρηνικών φιλοδοξιών το 2003, μια κίνηση που θεωρείται ότι ο ίδιος βοήθησε να μεσολαβηθεί, άνοιξε τον δρόμο για άρση κυρώσεων και βελτίωση σχέσεων με τη Δύση.
Ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ επένδυε στο επιχείρημα της οικονομίας: Υποσχόταν πρόσβαση στο λιβυκό πετρέλαιο, παρά τις ολοένα πιο φθαρμένες υποδομές, και πίστευε ότι μπορούσε να το μετατρέψει σε μοχλό ευνοϊκών συμφωνιών. Μιλούσε για σύνταγμα, για εγγυήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακόμη και για «κλάδο ελαίας» προς ισλαμιστικές ομάδες-εχθρούς, κίνηση που οδήγησε στην αποφυλάκιση πολλών κρατουμένων και εξόργισε τμήματα του καθεστώτος και της ασφάλειας.
Η διείσδυσή του στη βρετανική υψηλή κοινωνία αποδείχθηκε, εκ των υστέρων, τοξική για όσους τον πλησίασαν. Ο Πίτερ Μάντελσον δέχτηκε σφοδρή κριτική όταν αποκαλύφθηκε ότι είχε συμμετάσχει μαζί του σε κυνηγετικό event στο Waddesdon Manor. Το Γραφείο του απάντησε τότε πως δεν σχολιάζει κοινωνικές συναναστροφές, αλλά ότι ο ίδιος «δεν θα σκότωνε ποτέ φασιανό».
Ακόμη πιο βαρύ ήταν το πλήγμα για το London School of Economics όταν ο διευθυντής του, Χάουαρντ Ντέιβις, παραιτήθηκε αναγνωρίζοντας «λάθη κρίσης» για τη δωρεά 1,5 εκατ. λιρών που είχε δεχτεί από τον Καντάφι και για το ταξίδι του στη Λιβύη ως συμβούλου. Το πανεπιστήμιο ερεύνησε, επίσης, καταγγελίες ότι το διδακτορικό του Σαΐφ αλ-Ισλάμ είχε λογοκλοπές ή ότι γράφτηκε από συμβούλους επί πληρωμή. Όσο η Λιβύη έδειχνε να «εξομαλύνεται», τέτοιες σχέσεις παρουσιάζονταν ως ρεαλισμός. Με το ξέσπασμα της εξέγερσης το 2011, έγιναν βαρίδι και οι φίλοι του απομακρύνθηκαν εσπευσμένα.
Η καθοριστική στιγμή
Η καθοριστική στιγμή ήρθε όταν πολλοί περίμεναν από τον «μεταρρυθμιστή» να ανακοινώσει παραχωρήσεις ή ακόμη και αποχώρηση του πατέρα του. Αντί γι’ αυτό, ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ εμφανίστηκε στην τηλεόραση και προειδοποίησε ότι η χώρα θα πνιγεί σε «ποτάμια αίματος» αν δεν σταματήσουν οι διαδηλώσεις. «Η γλώσσα που χρησιμοποίησε ακουγόταν όπως του πατέρα του… Έπεσε η μάσκα και ενεργοποιήθηκε το ένστικτο προστασίας της δυναστείας», θυμάται Δυτικός διπλωμάτης.
Οι διαδηλωτές βαφτίστηκαν «αρουραίοι» και το κράτος, είπε, θα πολεμήσει «ως τον τελευταίο άνδρα, γυναίκα και σφαίρα». Από εκεί και πέρα, η τροχιά ήταν προδιαγεγραμμένη: Η επανάσταση, με τη στήριξη του ΝΑΤΟ, ανέτρεψε το καθεστώς, ο Μουαμάρ Καντάφι συνελήφθη και εκτελέστηκε με συνοπτικές διαδικασίες και με τη βοήθεια μιας ξιφολόγχης, ενώ ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ διέφυγε, πριν συλληφθεί στην έρημο, καθ’ οδόν προς τον Νίγηρα, μεταμφιεσμένος σε βεδουίνο.
Ακολούθησαν χρόνια κράτησης στη Ζιντάν από πολιτοφυλακή που αρνήθηκε να τον παραδώσει, παρά ένταλμα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου και θανατική καταδίκη από δικαστήριο της Τρίπολης το 2015. Η προφητεία των Καντάφι για μια διαλυμένη Λιβύη μετά το 2011 επαληθεύτηκε. Η χώρα βυθίστηκε σε χάος, με πολέμαρχους, φυλές και ένοπλες ομάδες να διαχειρίζονται «φέουδα», και με δύο de facto διοικήσεις: μία στην Τρίπολη και μία στο Τομπρούκ.
«Η δύναμή του ήταν εξ ολοκλήρου συμβολική»
Μέσα σε αυτή την κόπωση και την οργή για διαφθορά, ο Σαΐφ αλ-Ισλάμ έκανε το μοναδικό πραγματικά τολμηρό βήμα του: Το 2021, στο πλαίσιο μιας διαδικασίας υπό τον ΟΗΕ για προεδρικές εκλογές, εμφανίστηκε στη Σάμπχα για να δηλώσει υποψηφιότητα, μια κίνηση που πολλοί είδαν ως επένδυση στη νοσταλγία της «σταθερότητας» της εποχής του πατέρα του και ως σημείο συσπείρωσης για τα απομεινάρια του Πράσινου Κινήματος.
Όμως, όπως το έθεσε ο Ελ Γκομάτι, «η δύναμή του ήταν εξ ολοκλήρου συμβολική - χωρίς έδαφος, χωρίς πολιτοφυλακή, χωρίς πολιτική οργάνωση». Σύμφωνα με τον αναλυτή Τζαλέλ Χαρσαουί, η εμφάνισή του δεν θα ήταν δυνατή χωρίς ρωσική προστασία, με δυνάμεις της Wagner να τον καλύπτουν στο έδαφος και αεροσκάφη να πετούν από πάνω.
«Εμφανίστηκε, δήλωσε υποψήφιος και εξαφανίστηκε μέσα στην ερημιά σε 20 λεπτά», είπε, υπογραμμίζοντας ότι επρόκειτο περισσότερο για «επίδειξη ασφάλειας» παρά για καμπάνια. Κι όμως, αξιόπιστες μετρήσεις, κατά τον ίδιο, τον έφερναν έως και στο 40% σε ενδεχόμενη κάλπη - ακριβώς αυτή η πιθανότητα ενός «τρίτου πόλου» θεωρείται ότι συνετέλεσε στο να ναυαγήσει η εκλογική διαδικασία.
Με τον Σαΐφ αλ-Ισλάμ νεκρό, και τα υπόλοιπα παιδιά του Καντάφι εκτός χώρας χωρίς πραγματικό βάρος, η δυναστεία μοιάζει να κλείνει οριστικά. Το γιατί δολοφονήθηκε παραμένει ασαφές, αλλά η πολιτική του χρησιμότητα ως συμβόλου είχε ήδη εξαντληθεί. «Δεν νομίζω ότι ήξερε ποιος ήταν κάτω από τα κοστούμια. Δεν ήταν δημοκράτης ή μεταρρυθμιστής - ήταν ένας επίδοξος κληρονόμος που έζησε περισσότερο από την κληρονομιά του», είπε ο Ελ Γκομάτι, περιγράφοντας έναν άνθρωπο που άλλαζε διαρκώς περσόνες «μέχρι που κάποιος αποφάσισε ότι η παράσταση είχε κρατήσει υπερβολικά πολύ».