Το Τείχος Δέμα είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά αλλά λιγότερο γνωστά οχυρωματικά έργα της αρχαίας Αττικής. Εκτείνεται ανάμεσα στην Πάρνηθα και στο Αιγάλεω.
Ένα «Σινικό Τείχος» κρυμμένο στη Δυτική Αττική
Το Τείχος Δέμα -γνωστό και ως «Δέση»- βρίσκεται περίπου τρία χιλιόμετρα δυτικά από το κέντρο των Άνω Λιοσίων, στο φυσικό διάσελο που ενώνει την Πάρνηθα με το Αιγάλεω. Το πέρασμα αυτό, το φαρδύτερο από τα δυτικά προς την αθηναϊκή πεδιάδα, ταυτίζεται με την Κρωπειά, τον δρόμο που αναφέρει ο Θουκυδίδης ως κύρια οδό εισβολής των Πελοποννησίων κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Η εντυπωσιακή του έκταση, μήκους περίπου 4,36 χιλιομέτρων -από τα οποία σώζονται σήμερα 3,37-, έχει οδηγήσει πολλούς να το αποκαλούν «Σινικό Τείχος της Αθήνας», ενώ παλαιότεροι αρχαιολόγοι το συνέκριναν ακόμη και με τις οχυρώσεις των Ίνκας στο Περού.
Η κατασκευή και ο σκοπός του
Το τείχος χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ. και κατασκευάστηκε από τους Αθηναίους για να λειτουργήσει ως φράγμα απέναντι σε εχθρικές δυνάμεις που εισέρχονταν από το Θριάσιο Πεδίο. Στόχος του δεν ήταν η πλήρης αναχαίτιση αλλά η καθυστέρηση της προέλασης, ώστε η Αθήνα να κερδίσει χρόνο προκειμένου να οργανώσει την άμυνά της. Η ονομασία «Δέμα» είναι νεότερη και σημαίνει «δέσιμο», καθώς το τείχος ένωνε τα δύο βουνά κλείνοντας το πέρασμα.
Το νότιο τμήμα: Ένα σύνθετο αμυντικό σύστημα
Το νότιο τμήμα του τείχους παρουσιάζει ποικιλία στην τοιχοποιία, με πολυγωνικούς, τραπεζοειδείς και ορθογώνιους λίθους. Αποτελείται από διαδοχικά τμήματα μήκους 24 έως 105 μέτρων, πλάτους 1,5 έως 2,8 μέτρων και ύψους έως 2 μέτρων. Τα τμήματα επικαλύπτονται λοξά, δημιουργώντας στενά ανοίγματα περίπου ενός μέτρου. Αυτά τα ανοίγματα δεν ήταν αδυναμίες, αλλά έξυπνες αμυντικές έξοδοι που επέτρεπαν στους Αθηναίους να πραγματοποιούν αιφνιδιαστικές επιθέσεις με καλυμμένη την αριστερή πλευρά τους, ενώ οι επιτιθέμενοι από τα δυτικά έμεναν εκτεθειμένοι.
Στο πίσω μέρος υπήρχαν ράμπες από αργούς λίθους, ένδειξη ότι η κορυφή του τείχους χρησιμοποιούνταν ως χώρος μάχης. Στο νότιο τμήμα υπήρχαν, επίσης, δύο μεγάλες πύλες, ενώ πιθανόν υπήρχε και τρίτη, εξυπηρετώντας τους δρόμους του περάσματος. Κοντά σε μία από αυτές είχε ανασκαφεί η λεγόμενη «Οικία του Δέματος», η οποία δεν σώζεται πλέον.
Το βόρειο τμήμα: Διαφορετική τεχνική, διαφορετικός ρόλος
Το βόρειο τμήμα είναι πιο απλό, με πλάτος και ύψος περίπου ενός μέτρου, χωρίς ανοίγματα και ράμπες. Η κατασκευή του με ακατέργαστους λίθους έχει οδηγήσει σε δύο πιθανές ερμηνείες: Είτε ήταν οικονομικότερη λύση για ένα δύσβατο σημείο όπου δεν θα περνούσε στρατός σε πλήρη ανάπτυξη, είτε αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη, καθώς θυμίζει ταμπούρια του 18ου-19ου αιώνα. Πιθανόν να σχετίζεται με τις κινήσεις του Καραϊσκάκη το 1826 και των Βούρβαχη, Μαυροβουνιώτη και Νοταρά το 1827 από την Ελευσίνα στην Αθήνα εναντίον των Οθωμανών.
Ο Πύργος του Δέματος: Το παρατηρητήριο της Αττικής
Σε λόφο 180 μέτρα ανατολικά του τείχους βρίσκεται ο κυκλικός Πύργος του Δέματος, διαμέτρου 7,50 μ. και ύψους 1,50 μ. Με τον ελλειψοειδή περίβολό του, αποτελούσε το επικοινωνιακό κέντρο ενός μεγάλου αθηναϊκού στρατοπέδου, μεταφέροντας μηνύματα προς τα δυτικά σύνορα της Αττικής. Η θέα από το σημείο είναι πανοραμική, από τον Σαρωνικό έως την Πεντέλη και από την Πάρνηθα έως το Αιγάλεω. Ορισμένοι μελετητές τον συνδέουν με φρυκτωρίες του Αιγάλεω (κορυφή Ζαχαρίτσα, Πετρούπολη). Χρονολογείται επίσης στον 4ο αιώνα π.Χ.
Το «Πίσω Τείχος»: Μια δεύτερη γραμμή άμυνας
Περίπου 225 μέτρα ανατολικά του κύριου τείχους σώζεται ένα μικρότερο, παράλληλο οχυρωματικό έργο μήκους 70 μέτρων. Το λεγόμενο «Πίσω Τείχος» είχε σκοπό να εμποδίζει τη διέλευση στρατού σε πλήρη ανάπτυξη από τη νότια πύλη του Δέματος, ενισχύοντας την άμυνα του περάσματος. Κι αυτό χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ.
Η σημερινή εικόνα και η ανάγκη ανάδειξης
Παρά τη σημασία του, το Τείχος Δέμα παραμένει ελάχιστα γνωστό στο ευρύ κοινό. Νεότερες παρεμβάσεις -όπως η διάνοιξη της Λεωφόρου ΝΑΤΟ, η σιδηροδρομική γραμμή, το κανάλι του Μόρνου και οι πυλώνες της ΔΕΗ- έχουν κατακερματίσει το μνημείο. Η περιοχή γύρω του έχει υποβαθμιστεί, ενώ η πρόσβαση είναι δύσκολη. Παρ’ όλα αυτά, το Δέμα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της αθηναϊκής οχυρωματικής αρχιτεκτονικής και είναι κηρυγμένος αρχαιολογικός χώρος.