Το Στόουνχεντζ ως «προϊστορικός υπολογιστής» -Η άνοδος και η πτώση μιας θεωρίας που άντεξε 60 χρόνια

Τον Αύγουστο του 1966 ένας καθηγητής αστρονομίας υποστήριξε πως είχε λύσει το αίνιγμα χάρη σε έναν συνδυασμό αριθμών και τη βοήθεια ενός υπολογιστή της IBM.

Το μυστήριο γύρω από το Στόουνχεντζ, τον περίφημο προϊστορικό λίθινο κύκλο στα νοτιοδυτικά της Αγγλίας, απασχολεί εδώ και δεκαετίες ερευνητές που έχουν διατυπώσει κάθε λογής θεωρίες, από τόπο λατρείας των νεκρών μέχρι χώρο θυσιών ή θρησκευτικών τελετών.

Τον Αύγουστο του 1966 όμως, ένας καθηγητής αστρονομίας από τη Βοστώνη, ο Τζέραλντ Χόκινς, εμφανίστηκε στην εκπομπή Chronicle του BBC υποστηρίζοντας πως είχε λύσει το αίνιγμα χάρη σε έναν περίεργο συνδυασμό αριθμών και τη βοήθεια ενός πρώιμου υπολογιστή της IBM.

Ένα είδος υπολογιστή για την παρακολούθηση της Σελήνης

Η θεωρία του Χόκινς αποτέλεσε τη βάση του δημοφιλούς και εξαιρετικά επιδραστικού βιβλίου του «Stonehenge Decoded», που είχε κυκλοφορήσει το 1965.

Ο βρετανικής καταγωγής επιστήμονας υποστήριξε στο BBC πως η διάταξη των τεράστιων λίθινων πλακών και των αψίδων υποδήλωνε ότι οι κύκλοι του μνημείου θα μπορούσαν να είχαν χρησιμοποιηθεί ως ένα είδος υπολογιστή για την παρακολούθηση της Σελήνης και την πρόβλεψη εκλείψεων, που, σύμφωνα με τον ίδιο, οι αρχαίοι Βρετανοί θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει με ακρίβεια πάνω από 4.500 χρόνια πριν.

Στο υλικό που πρόβαλε το BBC, ο Χόκινς έδειχνε πάνω σε ένα ακριβές ομοίωμα του μνημείου πως ο μεγαλύτερος κύκλος, αυτός που οριοθετεί την περίμετρο του χώρου, περιλαμβάνει 56 οπές. Όπως εξηγούσε, το 56 ήταν ο μόνος αριθμός που ταίριαζε με ένα συγκεκριμένο μοτίβο της Σελήνης, γεγονός που τον οδήγησε στο συμπέρασμα πως οι οπές λειτουργούσαν σαν μια απλή συσκευή καταμέτρησης για την πρόβλεψη εκλείψεων.

Για τον Χόκινς, η σημασία αυτής της ανακάλυψης για όσους έχτισαν το Στόουνχεντζ ήταν τεράστια. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά, οι εκλείψεις ήταν θεαματικά γεγονότα που σίγουρα προκαλούσαν τα πιο έντονα συναισθήματα στους πρωτόγονους προγόνους μας, καθώς το φως της Σελήνης, που δανείζεται από τον Ήλιο, έσβηνε καθώς περνούσε στη σκιά της Γης, μετατρέποντας τον δορυφόρο από ασημόλευκο σε κατακόκκινο, μια εικόνα που οι αρχαίοι συνέδεαν με αιματηρούς και δυσοίωνους οιωνούς.

Σύμφωνα με άρθρο του 2007 στο βρετανικό περιοδικό Current Archaeology, το βιβλίο του Χόκινς είχε το εντυπωσιακό αποτέλεσμα να φιμώσει κάθε αντίθετη εικασία για αρκετές δεκαετίες.

Ο ίδιος ο Χόκινς χαρακτήριζε τη θεωρία του ως την πρώτη ερμηνεία για τον σκοπό του Στόουνχεντζ που είχε γίνει ακαδημαϊκά αποδεκτή και είχε δημοσιευθεί σε επιστημονικά περιοδικά.

Παρότι η σύνδεση του μνημείου με το θερινό ηλιοστάσιο ήταν γνωστή ήδη από τον 18ο αιώνα, ο καθηγητής πήγε ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας πως αυτό που θεωρούνταν ναός λατρείας του Ήλιου θα μπορούσε στην πραγματικότητα να ήταν ένα εξελιγμένο αστρονομικό παρατηρητήριο.

Η αμφιλεγόμενη ερμηνεία του Στόουνχεντζ

Το 1961, ο Χόκινς είχε επισκεφθεί το μνημείο προσπαθώντας να κατανοήσει πώς σηματοδοτούσε την ανατολή του ηλίου. Όπως θυμόταν πέντε χρόνια αργότερα μιλώντας στο BBC, καθώς στεκόταν στο φως της αυγής ανάμεσα στις μεγάλες λίθινες αψίδες, ένιωθε πως η ματιά του ήταν ελεγχόμενη, περιορισμένη, σαν οι αψίδες να τον ανάγκαζαν να κοιτάξει προς συγκεκριμένα σημεία στον ορίζοντα, αναρωτώμενος τι ακριβώς έπρεπε να δει εκεί. Εντυπωσιασμένος από τον τρόπο που οι αρχαίοι αρχιτέκτονες είχαν οργανώσει τη γραμμή θέασης, επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες με λεπτομερείς χάρτες του χώρου, καταγράφοντας το κεντρικό σημείο και τη θέση κάθε λίθου, αψίδας, οπής και επιχώματος.

Ο ίδιος παραδεχόταν πως ο υπολογισμός τού τι ακριβώς θα ήταν ορατό την εποχή κατασκευής του Στόουνχεντζ θα ήταν μια χρονοβόρα και κουραστική διαδικασία, που πιθανότατα είχε αποτρέψει άλλους πριν από εκείνον. Ευτυχώς, όπως έλεγε, είχε στη διάθεσή του μια υπολογιστική μηχανή, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Στο Αστεροσκοπείο Χάρβαρντ-Σμιθσόνιαν της Μασαχουσέτης, ο Χόκινς και η ομάδα του έδωσαν εντολή στον υπολογιστή να υπολογίσει τι θα ήταν ορατό κατά μήκος κάθε ευθυγράμμισης του μνημείου την εποχή της κατασκευής του, και τα αποτελέσματα αυτά αποτέλεσαν τη βάση του βιβλίου του.

Όπως ανέφερε ο παρουσιαστής του BBC το 1966, ο υπολογιστής παρήγαγε ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αποτελέσματα, καθώς πολλές από τις ευθυγραμμίσεις του μνημείου φαίνονταν να δείχνουν προς τα σημεία ανατολής και δύσης του Ήλιου και της Σελήνης. Ο Χόκινς συμπέρανε πως το Στόουνχεντζ ήταν «προσδεδεμένο» στον Ήλιο και τη Σελήνη με την ακρίβεια των παλιρροιών, λειτουργώντας ως αστρονομικό παρατηρητήριο, και μάλιστα πολύ καλό. Ενώ η σηματοδότηση των ηλιακών θέσεων κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο και τις ισημερίες ήταν αναμενόμενη, ο ίδιος παραδεχόταν πως η παρουσία της Σελήνης στο μνημείο αποτέλεσε έκπληξη, καθώς η παρακολούθηση της κίνησής της είναι πολύ πιο περίπλοκη από αυτή του Ήλιου.

Για τον Χόκινς, το συμπέρασμα ήταν ξεκάθαρο: το μνημείο δεν μπορούσε να είναι μόνο ναός ή μόνο παρατηρητήριο, αλλά και τα δύο μαζί, αφού για τους ανθρώπους εκείνης της εποχής ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν θεοί. Αν αυτό ίσχυε, όπως σχολίαζε άρθρο του περιοδικού Time το 1965, το Στόουνχεντζ θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει ως εργαλείο ενίσχυσης της εξουσίας για τους ιερείς-άρχοντες της εποχής, οι οποίοι, την ημέρα ή τη νύχτα που η «λίθινη μηχανή» τους προέβλεπε έκλειψη, θα καλούσαν τους υπηκόους τους στην πεδιάδα του Σόλσμπερι για να παρακολουθήσουν ένα θέαμα που προκαλούσε τρόμο στους περισσότερους αρχαίους λαούς, απαγγέλλοντας προσευχές που υποτίθεται πως βοηθούσαν τον Ήλιο ή τη Σελήνη να ξεφύγουν από το σκοτάδι.

Γιατί η θεωρία κατέρρευσε, τελικά

Ακόμη και τότε, η θεωρία δεν έμεινε αναμφισβήτητη. Ορισμένοι επισήμαναν πως τρεις από τις 56 οπές που αποτελούσαν βασικό στοιχείο της θεωρίας θα μπορούσαν απλώς να είχαν προκληθεί από ρίζες δέντρων που κάποτε φύτρωναν εκεί.

Ο Βρετανός αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Άτκινσον έγραφε το 1966 στο New York Review of Books πως, ενώ η αστρονομική σημασία της διάταξης του Στόουνχεντζ δεν αμφισβητείται, η ερμηνεία της συγκεκριμένης ευθυγράμμισης, όπως και κάθε άλλου αστρονομικού χαρακτηριστικού του μνημείου, απαιτεί μεγάλη επιστημονική προσοχή.

Οι έρευνες που ακολούθησαν από τη δεκαετία του 1960 και μετά έχουν εντέλει απορρίψει τις θέσεις του Χόκινς.

Ο καθηγητής Μάικλ Πάρκερ Πίρσον, που ηγήθηκε μιας εμβληματικής μελέτης, η οποία άλλαξε ριζικά τη σύγχρονη κατανόηση του μνημείου, δηλώνει πως πρόκειται πλέον για μια νεκρή θεωρία, μία ακόμη από τις πολλές απορριφθείσες ερμηνείες για το Στόουνχεντζ. Όπως εξηγεί ο ίδιος, η ιδέα του υπολογιστή εκλείψεων ήταν μια εντυπωσιακή μεταφορά για την εποχή της, αλλά σήμερα θεωρείται εντελώς ακατάλληλη για την κατανόηση του μνημείου.

Ενώ ο Χόκινς πίστευε πως η κατασκευή του μνημείου ήταν ένα ενιαίο, ολοκληρωμένο σχέδιο, σήμερα γνωρίζουμε, όπως τονίζει ο Πάρκερ Πίρσον, καθηγητής στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του University College του Λονδίνου, πως το Στόουνχεντζ χτίστηκε σε πολλαπλά στάδια, μέσα σε μια περίοδο που ξεπερνά τα 1.500 χρόνια. Επιπλέον, όπως εξηγεί, οι ευθυγραμμίσεις με τα ηλιοστάσια και τις ακραίες θέσεις της Σελήνης δεν ήταν στην πραγματικότητα απόλυτα ακριβείς, παρουσιάζοντας απόκλιση μίας ή δύο μοιρών, κάτι που σημαίνει πως το μνημείο δεν λειτουργούσε ποτέ ως όργανο ακριβούς μέτρησης του χρόνου, αλλά μάλλον ως μνημείο που γιόρταζε συγκεκριμένες ηλιακές και σεληνιακές κινήσεις. Ο ίδιος προσθέτει πως υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι ήδη από το 1000 π.Χ. οι κάτοικοι της Βρετανίας παρακολουθούσαν και πιθανότατα προέβλεπαν σεληνιακές εκλείψεις, όμως αυτό συνέβη 1.500 έως 2.000 χρόνια μετά την ακμή του Στόουνχεντζ.