Κι όμως, κάτω από τις πολυσύχναστες πλατφόρμες του σταθμού του Μιλάνου κρύβεται ένας από τους πιο σκοτεινούς χώρους της ευρωπαϊκής Ιστορίας.
- Ο σταθμός Milano Centrale, που εγκαινιάστηκε το 1931, μετατράπηκε σταδιακά σε αρχιτεκτονικό σύμβολο του φασιστικού καθεστώτος του Μουσολίνι, με την προσθήκη ολοκληρωτικών εμβλημάτων όπως οι ρωμαϊκές δεσμίδες ράβδων (fasces) στην πρόσοψή του.
- Ένα προηγμένο υπόγειο σύστημα μεταφοράς αλληλογραφίας, με περιστροφικό μηχανισμό και έναν τεράστιο ανελκυστήρα, σχεδιάστηκε κάτω από τις αποβάθρες. Κατά τον πόλεμο, ο μηχανισμός αυτός μετατράπηκε σε μέσο μαζικών απελάσεων ανθρώπων.
- Μετά τη γερμανική κατοχή, το Binario 21 έγινε το μυστικό σημείο αναχώρησης για το Άουσβιτς. Οι κρατούμενοι στοιβάζονταν σε εμπορικά βαγόνια κάτω από απάνθρωπες συνθήκες, με ελάχιστους να επιβιώνουν από το ταξίδι.
- Η ύπαρξη του χώρου αποκαλύφθηκε δεκαετίες αργότερα χάρη σε μαρτυρίες επιζώντων, όπως της Λιλιάνα Σέγκρε. Σήμερα, το Binario 21 λειτουργεί ως το Μνημείο του Ολοκαυτώματος της πόλης (Memoriale della Shoah di Milano).
Με περισσότερους από 320.000 ανθρώπους να περνούν καθημερινά από τους διαδρόμους του, ο κεντρικός σιδηροδρομικός σταθμός του Μιλάνου μοιάζει με ένα από τα πιο ζωντανά και εντυπωσιακά σημεία της σύγχρονης Ιταλίας. Η Stazione Centrale, με τη γιγαντιαία πρόσοψη, τις ρωμαϊκές κολόνες, τα φτερωτά άλογα, τα λιοντάρια και τα μνημειώδη γλυπτά της, θυμίζει περισσότερο αυτοκρατορικό παλάτι παρά συγκοινωνιακό κόμβο. Για εκατομμύρια τουρίστες αποτελεί σχεδόν αξιοθέατο από μόνη της - ένα αρχιτεκτονικό σύμβολο του ιταλικού μεγαλείου.
Binario 21, η μυστική υπόγεια πλατφόρμα
Κι όμως, κάτω από τις πολυσύχναστες πλατφόρμες κρύβεται ένας από τους πιο σκοτεινούς και για δεκαετίες σχεδόν άγνωστους χώρους της ευρωπαϊκής Ιστορίας: το Binario 21, η μυστική υπόγεια πλατφόρμα απ’ όπου οι Ναζί και οι Ιταλοί φασίστες έστελναν Εβραίους και πολιτικούς αντιπάλους στα στρατόπεδα θανάτου.
Η αντίθεση ανάμεσα στην επιβλητική εικόνα του σταθμού και στη φρίκη που κρύβεται από κάτω είναι σοκαριστική. Το Milano Centrale εγκαινιάστηκε το 1931, σε μια περίοδο κατά την οποία ο Μπενίτο Μουσολίνι βρισκόταν στο απόγειο της εξουσίας του. Η κατασκευή του είχε ξεκινήσει ήδη από το 1912, όταν ο αρχιτέκτονας Ουλίσε Στακίνι κέρδισε τον σχετικό διαγωνισμό με ένα σχέδιο εμπνευσμένο από τη ρωμαϊκή και αιγυπτιακή αρχιτεκτονική, αναμειγμένο με Art Deco και Liberty στοιχεία.
Όμως, καθώς το φασιστικό καθεστώς εδραιωνόταν, ο σταθμός μετατράπηκε σταδιακά και σε αρχιτεκτονικό σύμβολο του ίδιου του φασισμού. Στην πρόσοψη προστέθηκαν οι λεγόμενες fasces - οι δεσμίδες ράβδων της αρχαίας Ρώμης, που αποτέλεσαν το ίδιο το έμβλημα του φασιστικού κινήματος. Η αρχιτεκτονική απέκτησε, έτσι, ξεκάθαρο ολοκληρωτικό χαρακτήρα.
Το πραγματικά σκοτεινό μυστικό, ωστόσο, βρισκόταν κάτω από τις αποβάθρες. Ο Στακίνι είχε σχεδιάσει τον σταθμό ως πολυεπίπεδο συγκρότημα: Οι επιβατικές γραμμές βρίσκονταν ψηλά, ενώ στο ισόγειο και στα υπόγεια λειτουργούσαν χώροι για μεταφορά ταχυδρομείου και εμπορευμάτων. Εκεί, σε έναν κρυφό χώρο που έμοιαζε περισσότερο με βιομηχανικό υπόγειο, κατασκευάστηκε ένα εξαιρετικά σύγχρονο σύστημα μεταφοράς.
Δύο υπόγειες πλατφόρμες συνδέονταν με έναν περιστροφικό μηχανισμό και έναν τεράστιο ανελκυστήρα που ανέβαζε τα βαγόνια στο επίπεδο των κανονικών γραμμών. Το σύστημα είχε σχεδιαστεί για την αποτελεσματική μεταφορά αλληλογραφίας χωρίς να διακόπτεται η λειτουργία του σταθμού. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όμως, το Binario 21 μετατράπηκε σε μηχανισμό μαζικών απελάσεων ανθρώπων προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Η Ιταλία μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό της ναζιστικής Γερμανίας τον Ιούνιο του 1940. Αν και ο Μουσολίνι ανατράπηκε το 1943, οι Γερμανοί κατέλαβαν γρήγορα τη βόρεια και κεντρική Ιταλία και εγκατέστησαν τη λεγόμενη Repubblica Sociale Italiana - ένα φασιστικό κράτος-μαριονέτα υπό τον ίδιο τον Μουσολίνι. Μέχρι τότε, το φασιστικό καθεστώς είχε ήδη επιβάλει τους διαβόητους φυλετικούς νόμους του 1938, στερώντας από τους Ιταλούς Εβραίους τα πολιτικά και κοινωνικά τους δικαιώματα.
Με τη γερμανική κατοχή, όμως, η κατάσταση μετατράπηκε σε ανοιχτό κυνήγι ανθρώπων. Οι Ναζί, με τη βοήθεια Ιταλών φασιστών, ξεκίνησαν μαζικές συλλήψεις Εβραίων, αντιστασιακών, πολιτικών αντιπάλων και εργατών που αρνούνταν να δουλέψουν για το ναζιστικό καθεστώς.
Από εκεί ξεκινούσαν τα τρένα για το Άουσβιτς
Το Binario 21 έγινε το σημείο απ’ όπου ξεκινούσαν τα τρένα για το Άουσβιτς και το Μαουτχάουζεν. Οι απελάσεις πραγματοποιούνταν κυρίως νύχτα, ώστε να παραμένουν κρυφές από τον υπόλοιπο πληθυσμό. Φορτηγά έμπαιναν στο αίθριο του σταθμού και οι κρατούμενοι οδηγούνταν στα υπόγεια βαγόνια. Από εκεί, τα βαγόνια ανεβαίναν με τον τεράστιο ανελκυστήρα στις κανονικές γραμμές και ενώνονταν με ατμομηχανές που ξεκινούσαν το ταξίδι προς τα στρατόπεδα θανάτου.
Οι συνθήκες μεταφοράς ήταν απάνθρωπες. Σε κάθε ξύλινο βαγόνι, που προηγουμένως χρησιμοποιούνταν για εμπορεύματα ή ζώα, στοιβάζονταν από 60 έως 80 άνθρωποι χωρίς χώρο ούτε να καθίσουν. Δεν υπήρχαν παράθυρα, τουαλέτες, φαγητό ή νερό. Το ταξίδι προς το Άουσβιτς διαρκούσε περίπου επτά ημέρες.
«Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τι βίωσαν», λέει η Μιλένα Σαντερίνι, αντιπρόεδρος του Fondazione Memoriale della Shoah di Milano. Η φρίκη γίνεται ακόμη πιο παράλογη αν αναλογιστεί κανείς ότι τα ίδια βαγόνια, όταν χρησιμοποιούνταν για άλογα, μετέφεραν το πολύ έξι ζώα.
Από τις πρώτες δύο αποστολές που έφυγαν από το Μιλάνο προς το Άουσβιτς τον Δεκέμβριο του 1943 και τον Ιανουάριο του 1944 σώζονται λίστες με 774 ονόματα. Από αυτούς επέζησαν μόλις 27 άνθρωποι. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι συνολικά περισσότεροι από 20 συρμοί αναχώρησαν από το Binario 21 μέχρι τον Ιανουάριο του 1945, μεταφέροντας χιλιάδες Εβραίους και πολιτικούς κρατούμενους.
Για δεκαετίες μετά τον πόλεμο, η ύπαρξη του χώρου παρέμενε σχεδόν άγνωστη. Οι περισσότεροι άνθρωποι γνώριζαν μόνο αόριστες μαρτυρίες επιζώντων που μιλούσαν για μια «σπηλιά» κάτω από τον σταθμό και για μια παράξενη αίσθηση ανύψωσης πριν το τρένο ξεκινήσει.
Το καθοριστικό πρόσωπο στην αποκάλυψη της ιστορίας
Το καθοριστικό πρόσωπο στην αποκάλυψη της ιστορίας ήταν η Λιλιάνα Σέγκρε, η οποία απελάθηκε στο Άουσβιτς από το Milano Centrale το 1944 σε ηλικία 13 ετών. Ήταν η μόνη από την άμεση οικογένειά της που επέζησε του Ολοκαυτώματος. Σήμερα, στα 95 της, είναι ισόβια γερουσιαστής της Ιταλίας και μία από τις σημαντικότερες φωνές μνήμης του Ολοκαυτώματος στη χώρα.
Μόλις το 1994 ερευνητές του Centro di Documentazione Ebraica Contemporanea άρχισαν να συγκρίνουν τις μαρτυρίες επιζώντων και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο χώρος των απελάσεων βρισκόταν ακριβώς κάτω από τον κεντρικό σταθμό του Μιλάνου. Όταν μπήκαν στο παλιό ταχυδρομικό τμήμα και αντίκρισαν τον ανελκυστήρα και τις υπόγειες γραμμές, συνειδητοποίησαν τι ακριβώς είχαν ανακαλύψει.
Το Μνημείο Ολοκαυτώματος της πόλης
Σήμερα, το Binario 21 λειτουργεί ως Memoriale della Shoah di Milano - το Μνημείο Ολοκαυτώματος της πόλης. Οι επισκέπτες περνούν από τον ίδιο χώρο όπου κάποτε σταματούσαν τα φορτηγά με τους κρατούμενους. Στην είσοδο δεσπόζει ο «Τοίχος της Αδιαφορίας», έργο αφιερωμένο στην «indifferenza», που, σύμφωνα με τη Σέγκρε, επέτρεψε τη δίωξη των Εβραίων στην Ιταλία. Τα ονόματα των 774 ανθρώπων από τις πρώτες αποστολές προβάλλονται στους τοίχους, ενώ μέσα στον χώρο υπάρχουν αυθεντικά βαγόνια, μαρτυρίες επιζώντων και ο ίδιος ο μηχανισμός που ανύψωνε τα τρένα προς τις γραμμές του σταθμού.
Και πάνω απ' όλα αυτά, χιλιάδες τρένα συνεχίζουν καθημερινά να περνούν αδιάφορα...