Λίγοι γνωρίζουν ότι βόρεια του Σαν Φρανσίσκο, βρίσκεται ένα απομεινάρι από την εποχή που ένα κομμάτι της Καλιφόρνια βρισκόταν υπό τσαρική ρωσική κυριαρχία.
- Η Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία, αντιμετωπίζοντας έλλειψη τροφίμων στην Αλάσκα, επεκτάθηκε νότια. Το 1812 ίδρυσε το Φορτ Ρος στην Καλιφόρνια ως γεωργική βάση και ορμητήριο για το κυνήγι της θαλάσσιας ενυδρίδας, αλλά και για πιθανή επέκταση.
- Το Φορτ Ρος εξελίχθηκε σε ένα πολυπολιτισμικό κέντρο, όπου Ρώσοι, ιθαγενείς Αλάσκας, Ευρωπαίοι και ντόπιοι Καλιφορνέζοι συνυπήρχαν. Η αποικία έγινε το επίκεντρο της βιομηχανικής παραγωγής, κατασκευάζοντας τα πρώτα πλοία, τούβλα και ανεμόμυλους της περιοχής.
- Οι ρωσικές φιλοδοξίες για προσάρτηση της δυτικής ακτής της Αμερικής προκάλεσαν την αντίδραση των ΗΠΑ, οδηγώντας στη διαμόρφωση του Δόγματος Μονρόε. Παράλληλα, οι Ρώσοι φύτεψαν τους πρώτους αμπελώνες στη σημερινή κομητεία Σονόμα.
- Η αποικία απέτυχε να γίνει κερδοφόρα, λόγω της εξάλειψης της θαλάσσιας ενυδρίδας και των φτωχών σοδειών. Το 1841 πωλήθηκε, αλλά η κληρονομιά της επιβιώνει σε τοπωνύμια όπως το Russian Hill και το Russian River.
Κάθε χρόνο, εκατομμύρια ταξιδιώτες διασχίζουν τον αυτοκινητόδρομο της Ειρηνικής Ακτής, έναν από τους πιο εντυπωσιακούς δρόμους των ΗΠΑ, καθώς αγκαλιάζει ολόκληρη την ακτογραμμή της Καλιφόρνια. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι κρυμμένο σε αυτό το απομονωμένο ακρωτήριο, 145 χιλιόμετρα βόρεια του Σαν Φρανσίσκο, βρίσκεται ένα απομεινάρι από την εποχή που ένα κομμάτι της Καλιφόρνια βρισκόταν υπό τσαρική ρωσική κυριαρχία.
«Καλώς ήρθατε στο Φορτ Ρος (Κρέποστ Ρος), το νότιο άκρο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας», καλωσορίζει το ΒΒC ο Κρις Κίμσεϊ, αρχαιολόγος στην υπηρεσία πάρκων της Καλιφόρνια και ξαφνικά ένα δίδυμο εκκλησάκι με ορθόδοξους σταυρούς εμφανίστηκε στο μπλε φόντο του ωκεανού, πίσω από μια κυριλλική πινακίδα.
Η Ρωσία είχε κάποτε αποικία στην Καλιφόρνια!
«Ακόμη και οι περισσότεροι Καλιφορνέζοι δεν ξέρουν ότι η Ρωσία είχε κάποτε αποικία στην Καλιφόρνια», λέει στο BBC ο Κεντ Λάιτφουτ, ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϊ. «Όλοι ξέρουν για τους Ισπανούς και τους Μεξικανούς, αλλά σχεδόν κανείς δεν ξέρει τίποτα για την παρουσία των Ρώσων εδώ. Είναι σαν να είναι η ξεχασμένη αυτοκρατορία».
Ενώ πολλοί Αμερικανοί ίσως θυμούνται πως η Αλάσκα υπήρξε ρωσική για σχεδόν 70 χρόνια, η μοναδική μόνιμη υπερπόντια αποικία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, γνωστή ως Ρωσική Αμερική, εκτεινόταν και στην Καλιφόρνια από το 1812 έως το 1842.
Καινοτόμο και εκπληκτικά κοσμοπολίτικο, το Φορτ Ρος (συντομογραφία του «Ρόσια», δηλαδή «Ρωσία») προοριζόταν να λειτουργήσει ως σιτοβολώνας για τους δυσπραγούντες ρωσικούς οικισμούς της Αλάσκας, αλλά έγινε επίσης η αφορμή για πολυσυζητημένα σχέδια ρωσικής επέκτασης σε ολόκληρη τη Βόρεια Αμερική.
Καθώς οι ευρωπαϊκές δυνάμεις επεκτείνονταν προς τα δυτικά τον 16ο και 17ο αιώνα, η Ρωσία επεκτεινόταν προς τα ανατολικά. Μέχρι τη δεκαετία του 1640, Ρώσοι γουνέμποροι και μισθοφόροι είχαν διασχίσει τη Σιβηρία φτάνοντας στην ακτή του Ειρηνικού. Το 1799, ο τσάρος Παύλος Α' επισημοποίησε τις ρωσικές διεκδικήσεις στην Αλάσκα ιδρύοντας τη Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία. Το... κερδοσκοπικό εγχείρημα δεν έλεγχε μόνο το εμπόριο γουναρικών, αλλά ολόκληρη την Αλάσκα ως εταιρική αποικία.
Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα: ενώ η εταιρεία πλούτιζε από τις γούνες θαλάσσιων ενυδρίδων, οι άποικοι πεινούσαν, καθώς δεν μπορούσαν να καλλιεργήσουν γη στο παγωμένο τοπίο της Αλάσκας. Έτσι, οι Ρώσοι άποικοι απέπλευσαν νότια αναζητώντας θερμότερα κλίματα και Ισπανούς εμπορικούς εταίρους.
Τον Απρίλιο του 1806, με την αποικία του να απειλείται από την πείνα και το πλήρωμά του αποδεκατισμένο από σκορβούτο, ο διευθυντής της Ρωσο-Αμερικανικής Εταιρείας Νικολάι Ρεζάνοφ οδήγησε το πλοίο του, το Τζούνο, στον κόλπο του Σαν Φρανσίσκο. Καθώς το πλοίο πλησίαζε τον βορειότερο ισπανικό οικισμό της Καλιφόρνια, ένας Ισπανός στρατιώτης άρπαξε ένα μεγάφωνο και ζήτησε το παράξενο σκάφος να αναγνωριστεί. «Ρωσία», απάντησε μια φωνή. Ήταν μια απάντηση που οι Ισπανοί περίμεναν εδώ και σχεδόν 40 χρόνια.
Ισπανία εναντίον Ρωσίας
Αν και η Ισπανία διεκδικούσε ολόκληρη την Καλιφόρνια από το 1542, δεν την κατέλαβε ουσιαστικά μέχρι το 1769, αφού πληροφορήθηκε ότι Ρώσοι γουνέμποροι προχωρούσαν ταχέως προς ανατολάς στα νησιά της Αλάσκας. Για να αποτρέψει τη ρωσική και βρετανική πρόοδο, η Ισπανία δημιούργησε μια αλυσίδα φρουρίων κατά μήκος της ακτής, ξεκινώντας από το Σαν Ντιέγκο.
«Η επέκταση ολόκληρης της Άνω Καλιφόρνια, με πολλούς τρόπους, πυροδοτήθηκε από τους Ρώσους», είπε ο Λάιτφουτ. «Οι Ισπανοί ανησυχούσαν για την κάθοδο των Ρώσων. Έτσι, η ίδρυση του Σαν Ντιέγκο, της Σάντα Μπάρμπαρα, του Μοντερέι και του Σαν Φρανσίσκο ήταν μια αντίδραση στους Ρώσους στην Αλάσκα».
Κατά τη διάρκεια της παραμονής του Ρεζάνοφ στο Σαν Φρανσίσκο, ο 42χρονος πολιτικός εξασφάλισε αρκετά τρόφιμα από τους Ισπανούς για να σώσει τους λιμοκτονούντες αποίκους της Αλάσκας, αρραβωνιαζόμενος τη 15χρονη κόρη του Ισπανού διοικητή του Σαν Φρανσίσκο. Καθώς διέσχιζε ξανά τη Χρυσή Πύλη, ο Ρεζάνοφ συνειδητοποίησε ότι ολόκληρη η βόρεια ακτή της Καλιφόρνια ήταν αφύλακτη και πολύ πιο ηλιόλουστη από τη Σιβηρία ή την Αλάσκα, οπότε επινόησε ένα σχέδιο για επέκταση της Ρωσικής Αμερικής στην Καλιφόρνια.
Το 1812, μετά από χρόνια μυστικής χαρτογράφησης της ακτής, 25 Ρώσοι και 80 ιθαγενείς κυνηγοί της Αλάσκας εγκαταστάθηκαν σε ένα οροπέδιο πάνω από τον Ειρηνικό, στη σημερινή άγρια ακτή της κομητείας Σονόμα. Εκεί, αρκετά κοντά στον πλούσιο πληθυσμό θαλάσσιων ενυδρίδων της περιοχής αλλά αρκετά μακριά από τα αραιά φυλασσόμενα βόρεια σύνορα της Ισπανικής Αυτοκρατορίας, έζησαν σε έναν οικισμό σχεδιασμένο με σιβηρικά πρότυπα, σκαλισμένο σε ξύλο κόκκινης σεκόγιας, κάτω από τη δικέφαλη σημαία του Τσάρου.
Ένα μοναχικό, σουρεαλιστικό μέρος
Σήμερα, η απομακρυσμένη ρωσική αποικία της Καλιφόρνια παραμένει ένα μοναχικό, σουρεαλιστικό μέρος. Σε δύο μέρες στο ιστορικό πάρκο του Φορτ Ρος, έκτασης 1.376 εκταρίων, μέτρησα 14 άλλους επισκέπτες, και εκτός από την περιστασιακή καμπάνα της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, ο μόνος ήχος που έσπαγε την ησυχία ήταν τα κύματα που έσκαγαν κάτω από τον γκρεμό. «Υπάρχει κάτι μαγικό στο Φορτ Ρος», είπε η Ρόμπιν Τζόι Γουέλμαν, που εργάστηκε ως ξεναγός στην υπηρεσία πάρκων της Καλιφόρνια για σχεδόν 30 χρόνια. «Είναι κάπως μυστήριο, αλλά μόλις το ανακαλύψουν, οι άνθρωποι λένε ότι είναι ένα από τα πιο όμορφα μέρη που έχουν επισκεφθεί».
Η τοποθεσία του βρίσκεται πάνω στο ρήγμα Σαν Αντρέας, και ο ίδιος σεισμός που ισοπέδωσε το Σαν Φρανσίσκο το 1906 κατέστρεψε επίσης μεγάλο μέρος του αρχικού ξύλινου οχυρού. Στην καρδιά της αποικίας βρισκόταν το οχυρωμένο συγκρότημα, όπου μια χούφτα Ρώσων ανώτερων στρατιωτικών, αξιωματικών και στελεχών της εταιρείας ζούσαν σε στρατώνες περικυκλωμένους από δέντρα ύψους 3,6 μέτρων. «Οι Ρώσοι και οι Ισπανοί βρίσκονταν στα πιο απομακρυσμένα άκρα των υπερβολικά διευρυμένων αυτοκρατοριών τους. Και οι δύο χρειάζονταν πράγματα που μπορούσε να προσφέρει η άλλη πλευρά, οπότε συναλλάσσονταν παράνομα», είπε ο Κίμσεϊ.
Στην αποθήκη, δέρματα θαλάσσιων ενυδρίδων αξίας 100 δολαρίων το ένα (ετήσιος μισθός αγρότη στην Πενσιλβάνια εκείνη την εποχή), προορισμένα για την Κίνα, την Ευρώπη και την ισπανική Καλιφόρνια, κρέμονταν από τα δοκάρια. Κάτω από τον στρογγυλεμένο τρούλο μιας από τις παλαιότερες ορθόδοξες εκκλησίες στο δυτικό ημισφαίριο, ο μικρός οικισμός σταδιακά εξελίχθηκε σε κοσμοπολίτικη αποικία, με λουτρά, φούρνους και περίπου 60 κτίρια.
Ένα από τα πιο πολυπολιτισμικά μέρη της Καλιφόρνια
Καθώς η αποικία μεγάλωνε φτάνοντας σχεδόν τους 400 κατοίκους μέχρι τη δεκαετία του 1830, έγινε ένα από τα πιο πολυπολιτισμικά μέρη της Καλιφόρνια, με σχεδόν όλους τους κατοίκους να εργάζονται για τη Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία. Εκεί, όπου κάποτε βρισκόταν το χωριό (σλομπόντα) στην άκρη του ακρωτηρίου, αμειβόμενοι κυνηγοί από τα νησιά Αλεούτ και Κόντιακ ζούσαν με ιθαγενείς γυναίκες της Καλιφόρνια, μιγάδες Ρώσοι και Ευρωπαίοι Κρεόλοι παντρεύονταν τοπικούς εργάτες Κασάγια Πόμο και Κοστ Μιγουόκ, και άνθρωποι θάβονταν ο ένας δίπλα στον άλλον στο Παλιό Ρωσικό Νεκροταφείο στον λόφο.
Σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές αποικίες, ήταν επίσης σε μεγάλο βαθμό ανεκτική. «Οι Ρώσοι δεν ήρθαν εδώ για να “εκπολιτίσουν” όπως οι Ισπανοί», είπε ο Κίμσεϊ, ο οποίος υπηρετεί ως σύνδεσμος με τις ιθαγενείς κοινότητες της περιοχής.
Ακολουθήσαμε ένα απότομο μονοπάτι μέχρι μια ημισεληνοειδή παραλία, όπου βαρελοποιοί, ξυλουργοί και σιδεράδες, φερμένοι από τη Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία από μέρη τόσο μακρινά όσο η Φινλανδία και η Χαβάη, εργάζονταν πλάι πλάι. «Εδώ χτίστηκαν τα πρώτα ωκεανοπόρα πλοία της Καλιφόρνια», είπε ο Κίμσεϊ. Εκεί κατασκευάστηκαν επίσης τα πρώτα τούβλα, γυαλιά και ανεμόμυλοι της Καλιφόρνια. Καθώς οι εργάτες κατασκεύαζαν βάρκες, σφυρηλατούσαν σίδερο και έχυναν ορείχαλκο, το Φορτ Ρος έγινε το κέντρο βιομηχανικής παραγωγής στην Καλιφόρνια.
Καθώς η αποικία μεγάλωνε, μεγάλωναν και οι φωνές μέσα στη Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία που ζητούσαν να ακολουθηθεί η σύσταση του Ρεζάνοφ για προσάρτηση της δυτικής ακτής της Βόρειας Αμερικής στη Ρωσία. Το 1821, ο τσάρος Αλέξανδρος Α' εξέδωσε αυτοκρατορικό διάταγμα διεκδικώντας ρωσικό έλεγχο πάνω στη σημερινή Όρεγκον μέσω της Αλάσκας.
Ο επόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ, Τζον Κουίνσι Άνταμς, αντέδρασε άμεσα, και η προειδοποίησή του προς τη Ρωσία ότι οι Αμερικές «δεν αποτελούν πλέον αντικείμενο για καμία νέα ευρωπαϊκή αποικιακή εγκατάσταση» θεμελίωσε μία από τις πιο βασικές αρχές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, το Δόγμα Μονρόε, που αντιτίθεται στην ξένη παρέμβαση στο δυτικό ημισφαίριο.
Σήμερα, από τα εκατοντάδες εσπεριδοειδή και καλλιέργειες που φύτεψαν οι Ρώσοι, επιβιώνει μόνο ένα κλαδί ενός 200 ετών κερασιού του είδους καπουλίν. Ωστόσο, οι Ρώσοι άφησαν εδώ μια πολύ μεγαλύτερη γεωργική κληρονομιά απ' όσο πολλοί συνειδητοποιούν. «Ήταν οι Ρώσοι που φύτεψαν τα πρώτα σταφύλια στη σημερινή κομητεία Σονόμα το 1817», είπε η Μέγκαν Τζόουνς, επίσημη βιβλιοθηκάριος οίνου της Σονόμα. Ενώ η Σονόμα θεωρείται σήμερα «η γενέτειρα του σύγχρονου αμερικανικού οινικού κινήματος», Ρώσοι έμποροι εισήγαγαν το σπάνιο πλέον σταφύλι Μίσιον στη Σονόμα και παρήγαγαν μικρές παρτίδες ελαφριού κόκκινου κρασιού.
Παρά τις καινοτομίες του, το Φορτ Ρος δεν κατάφερε ποτέ να πετύχει τους δύο κύριους στόχους του, να αποφέρει κέρδος και να θρέψει τους πεινασμένους Αλασκανούς. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1820, οι ιθαγενείς κυνηγοί της Αλάσκας που εργάζονταν για τη Ρωσο-Αμερικανική Εταιρεία είχαν σκοτώσει τόσες θαλάσσιες ενυδρίδες που εξαφάνισαν τον τοπικό πληθυσμό, ενώ ο συνδυασμός πυκνής παράκτιας ομίχλης και ανεξέλεγκτων τρωκτικών απέδιδε μόλις 13 τόνους σιταριού ετησίως μεταξύ 1826 και 1833.
Όταν η βρετανική Εταιρεία του Κόλπου Χάντσον συμφώνησε το 1839 να προμηθεύει τη ρωσική Αλάσκα με προμήθειες από τους οικισμούς της στον Βορειοδυτικό Ειρηνικό, ξεκίνησε η αρχή του τέλους για την τσαρική Καλιφόρνια. Δύο χρόνια αργότερα, ένας Ελβετός μετανάστης ονόματι Τζον Σάτερ αγόρασε τα κτίρια και τα περιουσιακά στοιχεία του Φορτ Ρος από τους Ρώσους έναντι 30.000 δολαρίων. Χρησιμοποίησε τμήματα των κατασκευών για να δημιουργήσει τον νέο του οικισμό στο Σακραμέντο. Επτά χρόνια αφότου οι Ρώσοι απέπλευσαν πίσω στην Αλάσκα, μια τυχαία ανακάλυψη στην ιδιοκτησία του Σάτερ πυροδότησε τον Χρυσό Πυρετό της Καλιφόρνια.
Υπενθυμίσεις του τσαρικού παρελθόντος της Καλιφόρνια
Σήμερα, υπενθυμίσεις του τσαρικού παρελθόντος της Καλιφόρνια είναι ακόμη διάσπαρτες σε όλη την πολιτεία καθώς οδηγεί κανείς βόρεια από το Σαν Φρανσίσκο. Μια από τις πιο διάσημες γειτονιές της πόλης, το Ρώσικο Λόφο (Russian Hill), πήρε το όνομά της από τους τάφους ναυτικών της Ρωσο-Αμερικανικής Εταιρείας που ανακαλύφθηκαν εκεί κατά τη διάρκεια του Χρυσού Πυρετού. Μια ιστορική πινακίδα στον κόλπο Μπαντέγκα δείχνει το σημείο απ' όπου απέπλεαν οι Ρώσοι για τη ρωσική πρωτεύουσα της Αλάσκας, Νόβο-Αρχάνγκελσκ (τη σημερινή Σίτκα). Και πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι επισκέπτονται κάθε χρόνο την κοιλάδα του ποταμού Ράσιαν Ρίβερ για να απολαύσουν πεζοπορία και μερικά από τα καλύτερα κρασιά των ΗΠΑ...