Ο πιο δημοφιλής αστικός μύθος από κάθε έναν νομό της Ελλάδας - Λαογραφία, φολκλόρ, θρύλοι και παραδόσεις

Ταξιδέψαμε νοερά σε όλους τους νομούς της χώρας και διαλέξαμε από έναν: τον θρύλο που ξέρουν οι ντόπιοι ή που κάποιος παππούς ορκίζεται ότι είναι αληθινός.

Κάθε τόπος έχει την ιστορία που λέγεται χαμηλόφωνα. Ένα σπίτι που κανείς δεν θέλει να αγοράσει, ένας θησαυρός που κανείς δεν βρήκε, μια εικόνα που αρνήθηκε να φύγει, ένας γκρεμός που θυμάται. Στην Ελλάδα οι αρχαίοι μύθοι έχουν φάει όλη τη δόξα, όμως κάτω από τον Όλυμπο και τον Μινώταυρο ζει ένας άλλος, νεότερος κόσμος θρύλων: γεννήθηκε στην Τουρκοκρατία, μεγάλωσε στο '21 και στον Μακεδονικό Αγώνα και συνεχίζει μέχρι σήμερα, στις καφετέριες και στα σόσιαλ μίντια.

Ταξιδέψαμε νοερά σε όλους τους νομούς της χώρας και διαλέξαμε από έναν: τον θρύλο που ξέρουν οι ντόπιοι, που διηγούνται στους επισκέπτες, που κάποιος παππούς ορκίζεται ότι είναι αληθινός. Όλοι γεννήθηκαν από τον 16ο αιώνα και μετά. Κάποιοι είναι φαντάσματα, άλλοι θαύματα, άλλοι χαμένα χρυσάφια. Όλοι αυτοί οι αστικοί ή... υπεραστικοί μύθοι πάντως, λένε κάτι για τον τόπο που τους γέννησε.

ΘΡΑΚΗ

Έβρος

Η Αλεξανδρούπολη πριν γίνει Αλεξανδρούπολη λεγόταν Ντεντέαγατς, «το δέντρο του παππού». Ο παππούς ήταν, κατά την παράδοση, ένας σοφός δερβίσης που πέρασε τη ζωή του στη σκιά ενός δέντρου πάνω στην ακτή και θάφτηκε δίπλα του. Ο τόπος πήρε το όνομά του από τον γέροντα. Μια άλλη εκδοχή θέλει το όνομα να βγαίνει απλώς από τις βελανιδιές που σκίαζαν την παραλία, αλλά ο δερβίσης είναι αυτός που έμεινε στη μνήμη.

Ροδόπη

Ένας Οθωμανός αγάς βλέπει τρεις νύχτες στη σειρά έναν φωτεινό σταυρό πάνω σε ένα δέντρο στον Βαθύρρυακα. Στον ύπνο του η Παναγία τού λέει να σκάψει στη ρίζα, κι εκεί βρίσκει μια εικόνα. Ο μητροπολίτης τη φορτώνει σε αμάξι χωρίς αμαξά, και τα ζώα σταματούν μόνα τους μπροστά στη μητρόπολη της Κομοτηνής. Η ανάπηρη και βουβή εγγονή του αγά σηκώνεται και φωνάζει «Μερί Ανέ», μητέρα Μαρία. Είναι η Παναγία Φανερωμένη, η «μικρή Τήνος της Θράκης».

Ξάνθη

Στη Βιστωνίδα, στο Πόρτο Λάγος, ένα μοναστήρι στέκει πάνω σε νησάκι μέσα στη λίμνη. Η παράδοση λέει ότι στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η κόρη του τοπικού μπέη αρρώστησε βαριά και κανείς γιατρός δεν τη γιάτρευε. Τη θεράπευσε ένας ασκητής του μοναστηριού. Ο μπέης, από ευγνωμοσύνη, χάρισε τη γη στη Μονή Βατοπεδίου, και ο Άγιος Νικόλαος παραμένει μέχρι σήμερα αγιορείτικο μετόχι, μια ιστορία ανάμεσα σε δύο θρησκείες που κρατάει αιώνες.

ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΚΑΙ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

Καβάλα

Γύρω στο 1700, στην παλιά Ηρακλείτσα, ένας ερειπωμένος πύργος είχε κακό όνομα. Τις νύχτες ακούγονταν θόρυβοι και φαίνονταν γυναικείες μορφές, και οι ντόπιοι τον έλεγαν στοιχειωμένο. Τρεις μοναχές αποφάσισαν να μείνουν εκεί. Σκάβοντας σε έναν τοίχο, βρήκαν μια κρυφή κόγχη και μέσα της μια εικόνα της Παναγίας με ένα καντήλι μπροστά της. Η «Παναγία της Κρύπτης» πήγε το 1922 στο Άγιο Όρος και γύρισε πίσω δέκα χρόνια αργότερα.

Δράμα

Στις πηγές της Αγίας Βαρβάρας, στην καρδιά της Δράμας, υπήρχε κάποτε ένα εκκλησάκι. Οι Τούρκοι το γκρέμισαν για να χτίσουν στη θέση του τζαμί. Ανήμερα της γιορτής της αγίας όμως τα νερά ξεχείλισαν, η περιοχή πλημμύρισε και το τζαμί δεν χτίστηκε ποτέ. Τα θεμέλια του ναού έμειναν κάτω από το νερό, και από εκεί γεννήθηκε το έθιμο: κάθε Δεκέμβρη, αναμμένα καραβάκια των ευχών ταξιδεύουν στη λίμνη.

Σέρρες

Στη Μονή Εικοσιφοίνισσας, στις πλαγιές του Παγγαίου, οι προσκυνητές σκύβουν να δουν το μάρμαρο στη μέση του ναού. Η παράδοση λέει ότι στα χρόνια της βουλγαρικής κατοχής ένας Βούλγαρος αξιωματικός άπλωσε το χέρι να αρπάξει την αχειροποίητη εικόνα από το τέμπλο. Μια αόρατη δύναμη τον εκσφενδόνισε μακριά και πέθανε. Τα αποτυπώματα της μπότας και του πιστολιού του, λένε, φαίνονται ακόμη στο δάπεδο.

Θεσσαλονίκη

Στη Βασιλίσσης Όλγας 261-263 στέκει ένα μισογκρεμισμένο αρχοντικό του 1919 που η πόλη ξέρει ως «το στοιχειωμένο σπίτι». Λέγεται ότι εκεί λειτουργούσε παράνομη λέσχη χαρτοπαιξίας δύο Εβραίων αδελφών, στους οποίους οι Εβραίοι της πόλης εμπιστεύτηκαν τον χρυσό τους στους διωγμούς. Ο θησαυρός δεν βρέθηκε ποτέ. Στην Κατοχή το σπίτι φέρεται να έγινε τόπος βασανιστηρίων, και τη δεκαετία του '80 δύο εργολάβοι που ανέλαβαν την κατεδάφιση πέθαναν αιφνίδια. Οι περίοικοι μιλούν για φωνές και βήματα.

Χαλκιδική

Στη Νέα Σκιώνη ένας ντόπιος είδε ένα φως να πλησιάζει από τη θάλασσα και φοβήθηκε πειρατές. Το πρωί βρήκε στην ακτή ένα μάρμαρο με ζωγραφισμένη την Παναγία. Οι χωρικοί ζήτησαν από τον Τούρκο μπέη άδεια να χτίσουν ναό. Εκείνος αρνήθηκε, πέταξε την εικόνα κάτω και την πάτησε. Το μάρμαρο μαλάκωσε σαν πηλός και του παγίδευσε τα πόδια, ώσπου μετάνιωσε και έδωσε την άδεια. Η Παναγία Φανερωμένη, λένε, δακρύζει ακόμη πριν από μεγάλες συμφορές.

Κιλκίς

Το Γυναικόκαστρο είναι βυζαντινό, τον θρύλο του όμως τον κατέγραψε τον 17ο αιώνα ο Οθωμανός περιηγητής Κιατίπ Τσελεμπί. Μιλάει για τη Μαρούλια, τη γυναίκα του διοικητή του κάστρου, που αντιστάθηκε με πείσμα στους Τούρκους, και κατά την παράδοση από εκεί πήρε το κάστρο το γυναικείο όνομά του. Οι ιστορικοί τον βλέπουν ως συγγενή των «Κάστρων της Ωριάς», που υπάρχουν σε όλη τη Μεσόγειο.

Πέλλα

Η λίμνη των Γιαννιτσών δεν υπάρχει πια, αποξηράνθηκε. Στις αρχές του 20ού αιώνα όμως ήταν ένας λαβύρινθος από καλάμια και λάσπη, και εκεί ζούσε ο Γκόνος Γιώτας. Ο μακεδονομάχος ήταν ο μόνος που άντεχε τη ζωή μέσα στον βάλτο, στις καλύβες πάνω στο νερό, απ' όπου χτυπούσε τους κομιτατζήδες. Τον έλεγαν «το Στοιχειό του Βάλτου». Τελικά τον πρόδωσαν και σκοτώθηκε, αλλά το παρατσούκλι έμεινε.

Ημαθία

Τον Απρίλιο του 1822, μετά την αποτυχημένη επανάσταση, η Νάουσα κάηκε. Πολλές γυναίκες κατέφυγαν στους Στουμπάνους του Βερμίου. Κατά την παράδοση δεκατρείς από αυτές, κρατώντας τα παιδιά τους, έπεσαν στον γκρεμό της Αράπιτσας για να μη σκλαβωθούν. Στο σημείο στέκει σήμερα το Μνημείο Θυσίας των Γυναικών, με γλυπτό της Κατερίνας Χαλεπά-Κατσάτου.

ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΠΙΕΡΙΑ

Πιερία

Στα 700 μέτρα, σε μια ρεματιά των Πιερίων, βρίσκεται η Μόρνα, το χωριό που μετονομάστηκε Σκοτίνα. Οι κάτοικοι, λένε, το εγκατέλειψαν μέσα σε μία νύχτα και έχτισαν πιο πέρα τη Φωτεινά. Οι βοσκοί διηγούνταν για επτά κοπέλες, τα «γκουλαγκούδια», που χόρευαν γυμνές τη νύχτα και κρύβονταν σε μια σπηλιά τα ξημερώματα. Από ένα έρημο σπίτι έβγαινε ένα μαλλιαρό χέρι. Στη θέση «Τούρκος», όπου γίνονταν εκτελέσεις στην Τουρκοκρατία, ακούγονται ακόμη ψίθυροι, και οι πόρτες ανοιγοκλείνουν μόνες τους.

Κοζάνη

Τον Απρίλιο του 1941 Βρετανοί, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί και Ινδοί Σιχ οχύρωναν την περιοχή των Σερβίων, κουβαλώντας χρυσές λίρες για τις προμήθειές τους. Ο θρύλος λέει ότι φεύγοντας φόρτωσαν όλο το χρυσάφι σε ένα αγγλικό τζιπ και το έκρυψαν σε μια απρόσιτη χαράδρα. Ο μύθος φούντωσε μετά τον Εμφύλιο και δεν έσβησε ποτέ. Μόνο φέτος δόθηκαν πάνω από δέκα άδειες ανασκαφής. Το τζιπ δεν έχει βρεθεί.

Φλώρινα

Ένα βράδυ του Ραμαζανιού, γύρω στο 1880, ο κλεφταρχηγός καπετάν Ναούμης κατέβηκε από τον λόφο του Αγίου Παντελεήμονα στη Φλώρινα. Μπήκε στο σπίτι όπου έτρωγε ο Οθωμανός καϊμακάμης και τον άρπαξε μαζί με τους συνδαιτυμόνες του, την ώρα του δείπνου. Τι απέγιναν οι όμηροι δεν μαθεύτηκε ποτέ. Η απαγωγή έγινε δημοτικό τραγούδι, που οι χορωδίες της πόλης λένε ακόμη, και το σπίτι στο Βαρόσι στέκει μισοερειπωμένο.

Καστοριά

Η Σοφία Χοτοκουρίδου ήρθε από τον Πόντο, αφού έχασε άντρα και παιδί το 1914. Καθοδηγημένη, όπως έλεγε, από την Παναγία, εγκαταστάθηκε στη μονή της Κλεισούρας και έζησε εκεί μισό αιώνα. Γύριζε ξυπόλητη και δεν άναβε φωτιά ούτε στους μείον 15 βαθμούς. Μια αρκούδα, τη «Ρούσα», την τάιζε από το χέρι. Έλεγε ότι την εγχείρησε η ίδια η Παναγία με τους αρχαγγέλους και έδειχνε την ουλή στους επισκέπτες. Όταν τα λείψανά της ανακομίστηκαν το 1982, μύριζαν βασιλικό.

Γρεβενά

Η καμάρα του γεφυριού είχε πέσει δύο φορές, και ο Αζίζ Αγάς έχασε την υπομονή του: αν έπεφτε τρίτη, ο πρωτομάστορας θα πλήρωνε με το κεφάλι του. Την ώρα που έβγαζαν τα καλούπια, ο μάστορας δεν περίμενε να δει το αποτέλεσμα. Το έσκασε σε μια κοντινή ράχη. Το γεφύρι όμως στάθηκε, και ο αγάς τον φώναξε πίσω και τον αντάμειψε. Το γεφύρι του Αζίζ Αγά στέκει μέχρι σήμερα.

ΗΠΕΙΡΟΣ

Ιωάννινα

Στις 11 Ιανουαρίου 1801 ο Αλή Πασάς έριξε στη λίμνη Παμβώτιδα τη Φροσύνη και δεκαέξι ακόμη γυναίκες. Η γνωστότερη εκδοχή λέει ότι η Φροσύνη ήταν ερωμένη του γιου του, του Μουχτάρ, και αρνήθηκε τον ίδιο τον πασά. Η ιστορία έγινε δημοτικό τραγούδι, όπερα, μυθιστόρημα και ταινία. Πολλοί Γιαννιώτες πιστεύουν ακόμη ότι τα σώματα βρίσκονται στον βυθό, και η λίμνη κρατάει το μυστικό της.

Θεσπρωτία

Τον Δεκέμβριο του 1803, στο Κούγκι του Σουλίου, ο καλόγερος Σαμουήλ είχε μείνει περικυκλωμένος από τα στρατεύματα του Αλή Πασά. Μέσα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής ήταν η πυριτιδαποθήκη. Η παράδοση λέει ότι την ανατίναξε, σκοτώνοντας τον εαυτό του, τους συντρόφους του και τους απεσταλμένους του Αλή. Οι ιστορικοί διαφωνούν για το ποιος άναψε πραγματικά το φιτίλι. Η φράση όμως έμεινε στη γλώσσα: «θα γίνει Κούγκι».

Πρέβεζα

Τον ίδιο Δεκέμβριο του 1803, λίγο πιο νότια, οι Σουλιώτισσες κυκλώθηκαν από τους άντρες του Αλή στο Ζάλογγο. Κατά την παράδοση, για να μην πιαστούν ζωντανές, έπιασαν χορό στην άκρη του γκρεμού και έπεσαν η μία μετά την άλλη, τραγουδώντας. Ο Χορός του Ζαλόγγου είναι ίσως ο γνωστότερος εθνικός θρύλος της νεότερης Ελλάδας, και το μνημείο στην κορυφή φαίνεται από χιλιόμετρα.

Άρτα

Η Άρτα έχει το γεφύρι της, αλλά ο θρύλος του είναι πολύ παλιότερος. Ο νεότερος θρύλος της πόλης φυτρώνει στην πλατεία: ο υπεραιωνόβιος πλάτανος, περίπου 350 ετών, που όλοι λένε «πλάτανο του Αλή Πασά». Η παράδοση θέλει στα κλαδιά του και γύρω του να εκτελούνται κρατούμενοι στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Το 1881, με την ενσωμάτωση της Άρτας, χαράχτηκε στον κορμό του το όνομα του βασιλιά Γεωργίου.

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Λάρισα

Στους Γόννους και στα γύρω χωριά ψάχνουν χρυσές λίρες εδώ και δεκαετίες. Ποιος τις έκρυψε εξαρτάται από τον αφηγητή: οθωμανικές οικογένειες που έφυγαν βιαστικά, αντάρτες, ή Βρετανοί στρατιώτες στον Β' Παγκόσμιο. Στους Γόννους έγιναν σκαψίματα στην κεντρική πλατεία με επίσημη άδεια. Το 2011 κάποιος γκρέμισε το ίδιο του το σπίτι ψάχνοντας οθωμανικό χρυσό. Θησαυρός δεν βρέθηκε ποτέ, οι λίρες όμως συνεχίζουν να ζουν στις κουβέντες του χωριού.

Μαγνησία

Τον Απρίλιο του 1896, στο αρχοντικό Κοντού στα Άνω Λεχώνια, πέθαναν δηλητηριασμένα και τα τρία παιδιά του Νικολάου Κοντού. Ο θρύλος λέει ότι μια σαύρα έπεσε στην κανάτα με το γάλα τους. Από τότε το σπίτι θεωρείται καταραμένο: διαδοχικοί ένοικοι πέθαναν με παράξενους τρόπους, στην Κατοχή έγινε βάση της Γκεστάπο, και μέχρι σήμερα λέγεται ότι τη νύχτα ακούγονται ήχοι από μέσα.

Τρίκαλα

Το Κουρσούμ Τζαμί είναι ένα από τα ωραιότερα οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα, αποδίδεται στον μεγάλο αρχιτέκτονα Σινάν και πήρε το όνομά του από το μολύβι, το κουρσούν, που σκεπάζει τον τρούλο του. Η παράδοση λέει ότι γύρω στο 1567 ο διοικητής Οσμάν Σαχ θεραπεύτηκε σε εκείνο ακριβώς το σημείο από μια αρρώστια που τον βασάνιζε. Από ευγνωμοσύνη, έχτισε εκεί το τζαμί.

Καρδίτσα

Στα 1.400 μέτρα, πάνω από τη Λίμνη Πλαστήρα, η Παναγία Πελεκητή είναι χτισμένη κυριολεκτικά μέσα στον βράχο. Η παράδοση λέει ότι η Παναγία εμφανίστηκε στο όνειρο του πρωτομάστορα και του είπε να πελεκήσει τον βράχο. Όταν οι χτίστες έμειναν χωρίς νερό, τους έδειξε μια πλάκα, κι από κάτω βρήκαν το πηγάδι που σώζεται ως σήμερα. Ο πρωτομάστορας έπεσε από τη στέγη στη χαράδρα και σηκώθηκε σώος. Η «βασίλισσα των Αγράφων» ολοκληρώθηκε το 1529.

ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΑΤΤΙΚΗ

Φθιώτιδα

Μετά τη μάχη της Αλαμάνας, τον Απρίλιο του 1821, ο Αθανάσιος Διάκος πιάστηκε αιχμάλωτος. Η παράδοση λέει ότι αρνήθηκε την πρόταση του Ομέρ Βρυώνη να συνεργαστεί και ότι τον περιέφεραν στο Ζητούνι, τη σημερινή Λαμία, κουβαλώντας ο ίδιος τη σούβλα του. Η προφορική εκδοχή λέει ότι σπαρταρούσε δύο με τρεις μέρες πάνω της. Ο Διάκος είναι ιστορικό πρόσωπο, οι λεπτομέρειες του μαρτυρίου του όμως ανήκουν στον θρύλο. Στο σημείο υπάρχει κενοτάφιο του 1889.

Φωκίδα

Στη Χάρμαινα, τη συνοικία με τα παλιά ταμπακαριά της Άμφισσας, ο ταμπάκης Κωνσταντής γύρισε από ταξίδι με ένα δαχτυλίδι για να ζητήσει σε γάμο τη Λενιώ. Τη βρήκε νεκρή από κεραυνό, δίπλα στη βρύση. Πέθανε από τον καημό του, η Εκκλησία δεν τον δέχτηκε, και έγινε στοιχειό: φυλάει τη βρύση και τους ταμπάκηδες, μοιρολογεί πριν από κάθε θάνατο και νικάει τα άλλα στοιχειά. Κάθε τελευταίο Σάββατο της Αποκριάς η Άμφισσα αναπαριστά το «κατέβασμα» του Στοιχειού, με χιλιάδες συμμετέχοντες.

Βοιωτία

Το 1856, στο Ζέμενο, λίγο πριν την Αράχωβα, σκοτώθηκε ο λήσταρχος Χρήστος Νταβέλης. Τον σκότωσε ο πρώην φίλος και σύντροφός του Ιωάννης Μέγας, που είχε γίνει χωροφύλακας. Το περιστατικό πέρασε στο δημοτικό τραγούδι «Κατακαημένη Αράχωβα» και στους πίνακες του Θεόφιλου, και ο Νταβέλης έγινε λαϊκός ήρωας, κάτι ανάμεσα σε κακοποιό και Ρομπέν των Δασών.

Εύβοια

Ο Ιωάννης ήταν Ρώσος αιχμάλωτος στην Καππαδοκία, στην υπηρεσία ενός αγά που τον έβαζε να φροντίζει τα ζώα. Όταν ο αγάς πήγε για προσκύνημα στη Μέκκα, του εμφανίστηκε εκεί, θαυματουργικά, ένα αχνιστό πιάτο φαγητό από το σπίτι του. Τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Ιωάννη, το 1733, το σώμα του βρέθηκε άφθαρτο. Με την Καταστροφή του 1922 οι πρόσφυγες το έφεραν μαζί τους στην Εύβοια, και το Νέο Προκόπι έγινε ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα της χώρας.

Ευρυτανία

Στη μονή της Παναγίας Προυσιώτισσας, στη δεκαετία του 1820, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης είχε το αρχηγείο του. Η παράδοση λέει ότι εκεί θεραπεύτηκε από τον πυρετό που τον ταλαιπωρούσε και, ευχαριστώντας την Παναγία, δώρισε την ασημένια επένδυση της εικόνας. Οι δύο πύργοι δίπλα στη μονή λέγονται ακόμη «Πύργοι του Καραϊσκάκη», και τα όπλα του φυλάσσονται στο σκευοφυλάκιο.

Αττική

Στην Πεντέλη, στο Καστέλλο της Ροδοδάφνης, έζησε η Σοφί ντε Μαρμπουά, η Δούκισσα της Πλακεντίας. Όταν η κόρη της η Ελίζα πέθανε, η Δούκισσα τη βαλσάμωσε και την κρατούσε στο υπόγειο σαν να ζούσε. Μια φωτιά έκαψε αργότερα το σώμα, και η Δούκισσα βυθίστηκε στην τρέλα. Από τότε, λένε, περιπλανιέται τις νύχτες στο δάσος τυλιγμένη σε λευκό σάβανο, ενώ ο θρύλος την ενώνει με σήραγγες που φτάνουν ως τη Σπηλιά του Νταβέλη.

ΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ

Αιτωλοακαρνανία

Στο Μέγα Δένδρο του Θέρμου γεννήθηκε το 1714 ο Κοσμάς ο Αιτωλός, ο «Πατροκοσμάς», ο δάσκαλος του Γένους που η λαϊκή μνήμη θυμάται κυρίως για τις προφητείες του. Η τοπική παράδοση λέει ότι έμαθε τα πρώτα του γράμματα κρυφά, στην κρύπτη της Μονής Αγίας Παρασκευής, λίγο έξω από τη Μάνδρα. Σήμερα εκεί λειτουργεί αναπαράσταση του Κρυφού Σχολειού, με κέρινα ομοιώματα δασκάλου και μαθητών.

Αχαΐα

Κάθε μαθητής στην Ελλάδα έχει μάθει ότι στις 25 Μαρτίου 1821, στη Μονή της Αγίας Λαύρας στα Καλάβρυτα, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ύψωσε το λάβαρο της Επανάστασης. Είναι ο πιο διαδεδομένος εθνικός θρύλος της χώρας. Η ιστορική έρευνα δείχνει ότι η συνάντηση και ο όρκος έγιναν στις 17 Μαρτίου, ανήμερα του Αγίου Αλεξίου. Η 25η επικράτησε ως ημερομηνία-σύμβολο, και ο θρύλος αποδείχθηκε πιο ανθεκτικός από τα έγγραφα.

Ηλεία

Το 1860 η πανώλη έπεσε στον Πύργο. Κάποια παιδιά είπαν ότι είδαν έναν γέροντα με λευκή γενειάδα να σπρώχνει με τη ράβδο του ένα σύννεφο, την αρρώστια, προς τη θάλασσα. Η πόλη σώθηκε, και ο γέροντας αναγνωρίστηκε ως ο Άγιος Χαράλαμπος. Ανάλογες αφηγήσεις τον θέλουν να προστατεύει τον Πύργο στο 1821, στην ισπανική γρίπη του 1918 και στον σεισμό του 1993.

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

Κορινθία

Το 1822, μετά την κατάληψη του Ακροκορίνθου, η Γκιουλ Χανούμ, χήρα του Κιαμήλ Μπέη, έδειξε στον Δράμαλη ένα πηγάδι. Από μέσα βγήκαν, λέει η παράδοση, περίπου σαράντα χιλιάδες σακιά με χρυσά νομίσματα, και ο Δράμαλης την παντρεύτηκε στο κάστρο. Ο θρύλος όμως θέλει μεγάλο μέρος του πλούτου του Κιαμήλ να μένει κρυμμένο σε μια σπηλιά στο δρυοδάσος του Μογκοστού, δυτικά του Κιάτου. Όσοι έψαξαν δεν βρήκαν τίποτα.

Αργολίδα

Ρωτήστε οποιονδήποτε στο Ναύπλιο πόσα σκαλιά έχει το Παλαμήδι και θα σας πει 999. Το χιλιοστό, λέει η λαϊκή παράδοση, το έσπασε το άλογο του Κολοκοτρώνη. Στην πραγματικότητα τα σκαλιά είναι 857 και τα έφτιαξαν κατάδικοι επί Όθωνα, αλλά κανείς δεν θέλει να χάσει έναν τόσο ωραίο αριθμό. Θρυλικές διαστάσεις έχει πάρει και το κελί όπου κρατήθηκε ο Γέρος του Μοριά, αν και οι νεότεροι μελετητές το τοποθετούν αλλού.

Αρκαδία

Κρεμασμένη στον βράχο του φαραγγιού του Λούσιου, η παλαιά Μονή Φιλοσόφου ταυτίζεται στη λαϊκή παράδοση με το Κρυφό Σχολειό, όπου τα Ελληνόπουλα μάθαιναν γράμματα στα χρόνια της σκλαβιάς. Από εκεί προήλθε η Σχολή της Δημητσάνας, που μεταφέρθηκε στο χωριό το 1764 και έβγαλε Πατριάρχες. Οι ιστορικοί αμφισβητούν το Κρυφό Σχολειό ως γενικό φαινόμενο, και ακριβώς γι' αυτό είναι ένας τέλειος θρύλος.

Μεσσηνία

Στις 20 Μαΐου 1825, στο Μανιάκι, ο Παπαφλέσσας έπεσε πολεμώντας τα στρατεύματα του Ιμπραήμ. Η παράδοση λέει ότι ο Αιγύπτιος στρατηγός ζήτησε να του φέρουν το σώμα του νεκρού αντιπάλου του. Το έστησαν σε ένα δέντρο. Ο Ιμπραήμ το κοίταξε για ώρα και, από σεβασμό για τη γενναιότητά του, το φίλησε. Έχει χαρακτηριστεί ο ωραιότερος θρύλος της Επανάστασης.

Λακωνία

Στην παραλία Βαλτάκι, έξω από το Γύθειο, σαπίζει από το 1981 ένα σκουριασμένο φορτηγό πλοίο, ο «Δημήτριος». Εγκαταλείφθηκε στο λιμάνι το 1980 για χρέη και βλάβες, και μια κακοκαιρία τον Δεκέμβρη του 1981 το ξέβρασε στην ακτή. Γύρω του γεννήθηκε μια ολόκληρη μυθολογία: ότι ήταν λαθρεμπορικό τσιγάρων, ότι ήταν πλοίο-φάντασμα αγνώστων ιδιοκτητών, ότι το έκαψαν επίτηδες. Κανένα δεν αποδείχθηκε, όλα επιβιώνουν.

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ

Κέρκυρα

Τον Αύγουστο του 1716 οι Τούρκοι πολιόρκησαν την Κέρκυρα με περίπου πενήντα χιλιάδες άντρες. Η παράδοση λέει ότι ένα ξημέρωμα εμφανίστηκε ο Άγιος Σπυρίδων, κρατώντας ένα αστραφτερό σπαθί. Οι εισβολείς τράπηκαν σε πανικόβλητη φυγή, αφήνοντας πίσω όπλα και ζώα. Ο Ενετός διοικητής δώρισε στον ναό ένα καντήλι σε ανάμνηση του θαύματος, και η πόλη το γιορτάζει ακόμη κάθε 11 Αυγούστου.

Λευκάδα

Στη νοτιοδυτική ακτή του Μεγανησιού ανοίγεται μια θαλάσσια σπηλιά που όλοι λένε «του Παπανικολή». Σύμφωνα με τον θρύλο, στον ελληνοϊταλικό πόλεμο το ελληνικό υποβρύχιο «Παπανικολής» κρυβόταν εκεί μέσα και έβγαινε για να χτυπήσει τις ιταλικές νηοπομπές. Η ιστορία του υποβρυχίου μάλλον τη διαψεύδει, όμως καμία βάρκα που κάνει τον γύρο της Λευκάδας δεν παραλείπει τη στάση.

Κεφαλονιά

Κάθε Αύγουστο, στο Μαρκόπουλο, μικρά ακίνδυνα φίδια με ένα σημάδι σαν σταυρό στο κεφάλι εμφανίζονται στον ναό της Παναγίας, λίγο πριν από τον Δεκαπενταύγουστο. Η παράδοση λέει ότι όταν πειρατές αποβιβάστηκαν για να λεηλατήσουν το μοναστήρι, οι μοναχές προσευχήθηκαν να σωθούν και η Παναγία έστειλε φίδια που περικύκλωσαν τη μονή. Οι πειρατές έφυγαν, τα φιδάκια επιστρέφουν κάθε χρόνο.

Ζάκυνθος

Το Ναυάγιο είναι ίσως η πιο φωτογραφημένη παραλία της χώρας, και η ιστορία του μοιάζει με σενάριο ταινίας. Τον Σεπτέμβρη του 1980 το πλοίο «Παναγιώτης» φόρτωσε λαθραία τσιγάρα για λογαριασμό της ιταλικής μαφίας. Ο καπετάνιος και ο πλοιοκτήτης κλείδωσαν υπό την απειλή όπλου τους δύο Ιταλούς συνοδούς και έστριψαν για την Ελλάδα. Με βλάβη και χωρίς καύσιμα, το πλοίο εξώκειλε στις 2 Οκτωβρίου στον κόλπο, και οι χωρικοί άρπαξαν τα κιβώτια με τα τσιγάρα.

ΒΟΡΕΙΟ ΚΑΙ ΝΟΤΙΟ ΑΙΓΑΙΟ

Λέσβος

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, μια ανασκαφή του Καναδού αρχαιολόγου Hector Williams στην Επάνω Σκάλα της Μυτιλήνης, σε ένα παλιό οθωμανικό νεκροταφείο, έφερε στο φως κάτι ανατριχιαστικό. Ένας άντρας μουσουλμάνος ήταν θαμμένος σε βαρύ ξύλινο φέρετρο, με τον λαιμό, τη λεκάνη και τον αστράγαλο καρφωμένους με καρφιά είκοσι εκατοστών. Κάποιος είχε φροντίσει να μη «σηκωθεί» ποτέ. Είναι η πιο γνωστή... «ταφή βρικόλακα» στην Ελλάδα.

Χίος

Ο Ανάβατος, ο «Μυστράς του Αιγαίου», στέκει έρημος πάνω σε έναν βράχο στο κέντρο της Χίου. Τον Απρίλιο του 1822, στη σφαγή, οι γυναίκες του χωριού, κατά την παράδοση, ρίχτηκαν τραγουδώντας στο βάραθρο για να μην πέσουν στα χέρια των Οθωμανών. Το χωριό ερήμωσε μετά τη σφαγή και τον σεισμό του 1881. Σήμερα έχει περίπου τρεις κατοίκους και πολλές σιωπές.

Σάμος

Το καλοκαίρι του 1824 ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος του Χοσρέφ πασά ετοιμαζόταν να αποβιβαστεί στη Σάμο. Ο Λυκούργος Λογοθέτης διέταξε να «ζωστούν» με κερί όλες οι εκκλησίες του νησιού. Η σωτηρία της 6ης Αυγούστου, ανήμερα της Μεταμορφώσεως, αποδόθηκε σε θεϊκή επέμβαση. Η παράδοση λέει ότι τα αλμυρά νερά της λίμνης Γλυφάδας γλύκαναν και ότι οι γυναίκες που κρύβονταν στα Καλαμπακτάσια είδαν μια υπερφυσική λιτανεία γύρω από τον Κέρκη. «Χριστός Σάμον έσωσε» λένε ακόμη οι Σαμιώτες.

Κυκλάδες

Η Σαντορίνη ήταν για αιώνες το νησί των βρικολάκων. Ο Γάλλος ιερέας François Richard, που την επισκέφθηκε το 1650, αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο στους βρικόλακές της και αφηγείται την ιστορία ενός τσαγκάρη από τον Πύργο που «βρικολάκιασε». Οι νησιώτες πίστευαν ότι η Καμένη, με το θειάφι της, ήταν ο πιο σίγουρος τόπος εξορίας για τους νεκρούς που δεν έλεγαν να ησυχάσουν.

Δωδεκάνησα

Ένας βοσκός από τον Αρχάγγελο της Ρόδου είδε μια φλόγα στην κορυφή του βουνού και, ανεβαίνοντας, βρήκε πάνω σε ένα κυπαρίσσι μια ασημένια εικόνα της Παναγίας με αναμμένο καντήλι. Ήταν χαμένη από τη Μονή Κύκκου της Κύπρου, και όσες φορές οι Κύπριοι την πήραν πίσω, εκείνη γύριζε μόνη της στη Ρόδο. Η Παναγία Τσαμπίκα έγινε προστάτιδα της τεκνοποιίας: οι άτεκνες γυναίκες ανεβαίνουν, καταπίνουν φυτίλι από το καντήλι, και τα παιδιά που γεννιούνται βαφτίζονται Τσαμπίκος ή Τσαμπίκα.

ΚΡΗΤΗ

Χανιά

Στις 17 Μαΐου 1828, στο Φραγκοκάστελλο των Σφακίων, περίπου 335 πολεμιστές του Χατζημιχάλη Νταλιάνη σκοτώθηκαν πολεμώντας τους Τούρκους. Από τότε, λέει η παράδοση, στα τέλη Μαΐου και στις αρχές Ιουνίου, τα ξημερώματα, με την πρωινή δροσιά, εμφανίζονται οι σκιές τους. Πεζοί και έφιπποι ξεκινούν από τον Άγιο Χαράλαμπο και χάνονται στη θάλασσα. Τους λένε Δροσουλίτες. Λέγεται ότι το 1890 τους είδαν Τούρκοι στρατιώτες και το έβαλαν στα πόδια, και ότι στην Κατοχή οι Γερμανοί τους πυροβόλησαν νομίζοντάς τους αντάρτες.

Ρέθυμνο

Στην παλιά πόλη του Ρεθύμνου, στην οδό Νικηφόρου Φωκά, στέκει η εκκλησία της Μικρής Παναγίας. Ήταν βενετσιάνικη, οι Οθωμανοί την έκαναν τζαμί και της έχτισαν μιναρέ. Στον σεισμό του 1687 ο μιναρές γκρεμίστηκε και δεν ξαναχτίστηκε ποτέ. Οι χριστιανοί της πόλης το είδαν ως θαύμα και έδωσαν στο κτίριο ένα παρατσούκλι που κρατάει ως σήμερα: «Κομμένος Μιναρές» ή «Κουτσοτρούλης».

Ηράκλειο

Το Πάσχα του 1826 οι χριστιανοί του Ηρακλείου ήταν μαζεμένοι για την Ανάσταση στον παλιό ναό του Αγίου Μηνά. Έξω, πλήθος μουσουλμάνων ετοιμαζόταν να τους σφάξει. Τότε εμφανίστηκε ένας ηλικιωμένος έφιππος αξιωματικός και ανέκοψε το πλήθος. Οι χριστιανοί πίστεψαν ότι ήταν ο ίδιος ο πολιούχος τους, ο Άγιος Μηνάς, και το θαύμα τιμάται ακόμη στην πόλη.

Λασίθι

Στην Κάτω Μερά της Ιεράπετρας υπάρχει ένα σπίτι που το λένε «του Ναπολέοντα». Κατά την παράδοση, το καλοκαίρι του 1798, καθ' οδόν για την εκστρατεία της Αιγύπτου, ο Βοναπάρτης διανυκτέρευσε εκεί ινκόγκνιτο. Το πρωί είχε φύγει, αφήνοντας στον οικοδεσπότη ένα σημείωμα στα γαλλικά: αν θέλετε να μάθετε ποιος ήταν ο ξένος σας, είμαι ο Ναπολέων Βοναπάρτης. Η ιστορία δεν έχει επιβεβαιωθεί ποτέ. Ο δήμος πάντως αγόρασε το σπίτι.