Απόμακρη, αγενής, συχνά προσβλητική, άφησε πίσω της μια προσωπικότητα που εξακολουθεί να διχάζει όσους τη γνώρισαν.
- Μια νέα ταινία, το «A Talent for Murder», εξερευνά την τελευταία περίοδο της ζωής της Π. Χάισμιθ στην Ελβετία. Η μυθοπλαστική υπόθεση εστιάζει στην προσπάθεια ενός εκδότη να την πείσει να γράψει ένα ακόμη μυθιστόρημα με ήρωα τον Ρίπλεϊ.
- Συνεργάτες της ανακαλούν την περιφρονητική της στάση απέναντι στις κοινωνικές συμβάσεις και τον δύσκολο χαρακτήρα της. Περιστατικά, όπως η αγένειά της προς εκδότες και υπεύθυνους δημοσίων σχέσεων, αποκαλύπτουν μια προσβλητική και απόμακρη προσωπικότητα.
- Η καριέρα της ξεκίνησε με επιτυχίες όπως το «Strangers on a Train» και το «Carol» και καθιερώθηκε με τον «Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεϊ». Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 η σχέση της με την αμερικανική αγορά επιδεινώθηκε.
- Αντίθετα με τις ΗΠΑ, η συγγραφέας γνώρισε διαφορετική υποδοχή στην Ευρώπη. Μετά τον θάνατό της το 1995, τα ημερολόγιά της αποκάλυψαν τον ρατσισμό και τον αντισημιτισμό της, περιπλέκοντας την εικόνα της αινιγματικής προσωπικότητάς της.
Η Πατρίσια Χάισμιθ μπορούσε να γράψει για την ανθρώπινη φύση με μια ακρίβεια που προκαλούσε ανατριχίλα. Οι ήρωές της ήταν συχνά χειριστικοί, αδίστακτοι, ικανοί να διαπράξουν εγκλήματα χωρίς να αισθάνονται το βάρος τους. Ο Τομ Ρίπλεϊ, η διασημότερη λογοτεχνική δημιουργία της, δεν ήταν ένας συνηθισμένος δολοφόνος. Ήταν ένας άνθρωπος που μπορούσε να παρατηρεί τη βία, να την απολαμβάνει και να συνεχίζει τη ζωή του σαν να μη συνέβη τίποτα.
Η ίδια η συγγραφέας, ωστόσο, φαίνεται πως δεν ήταν λιγότερο περίπλοκη από τους χαρακτήρες της. Απόμακρη, αγενής, συχνά προσβλητική και με απόψεις που σήμερα προκαλούν αποτροπιασμό, άφησε πίσω της μια προσωπικότητα που εξακολουθεί να διχάζει όσους τη γνώρισαν.
Μια νέα κινηματογραφική ταινία, το «A Talent for Murder», σε σκηνοθεσία του Αντον Κόρμπιν, επαναφέρει στο προσκήνιο την τελευταία περίοδο της ζωής της. Η Έλεν Μίρεν υποδύεται τη Χάισμιθ, μια συγγραφέα που, το 1995, ζει απομονωμένη στην Ελβετία, αντιμετωπίζοντας την ασθένεια, τη μοναξιά και τις αναμνήσεις μιας ζωής γεμάτης συγκρούσεις.
Η περιφρόνησή της για τις κοινωνικές συμβάσεις
Η ταινία βασίζεται στο θεατρικό έργο της Τζοάνα Μάρεϊ-Σμιθ, γραμμένο το 2014, και χρησιμοποιεί πραγματικές λεπτομέρειες από τη ζωή της συγγραφέα, αν και η κεντρική της υπόθεση είναι μυθοπλαστική. Στην ιστορία, ένας νεαρός Αμερικανός εκδότης προσπαθεί να την πείσει να γράψει ακόμη ένα μυθιστόρημα με ήρωα τον Ρίπλεϊ, καθώς η επαγγελματική του επιβίωση εξαρτάται από την επιτυχία του εγχειρήματος.
Όσοι συνεργάστηκαν μαζί της θυμούνται μια γυναίκα που δεν έκανε ιδιαίτερη προσπάθεια να κρύψει την περιφρόνησή της για τις κοινωνικές συμβάσεις. Ο εκδότης και βιβλιοπώλης Ότο Πέντσλερ, ο οποίος τη συνάντησε το 1984 στο βιβλιοπωλείο του στη Νέα Υόρκη, είχε οργανώσει μια δημόσια ανάγνωση με την προσδοκία ότι θα συγκεντρώνονταν αρκετοί αναγνώστες.
Εμφανίστηκαν μόλις τέσσερις άνθρωποι. Η Χάισμιθ, τότε 63 ετών, δεν έδειχνε να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα ούτε για το κοινό ούτε για την προσπάθεια να διατηρήσει μια στοιχειώδη συζήτηση. Όταν ο Πέντσλερ επιχείρησε να της μιλήσει για τη Γαλλία, εκείνη απάντησε ότι δεν άντεχε «τους μ@@@@@ς τους Γάλλους».
Ο Πέντσλερ θυμάται επίσης ένα περιστατικό που αποτυπώνει τη συμπεριφορά της. Σε ένα ταξίδι για την προώθηση βιβλίου, μια νεαρή υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων τής πρόσφερε ένα τριαντάφυλλο. Η Χάισμιθ το πέταξε στο πάτωμα, χωρίς καν να την κοιτάξει. Η σύζυγος του εκδότη είχε εντυπωσιαστεί από τη χειρονομία της νεαρής γυναίκας, αλλά η συγγραφέας δεν είχε καμία διάθεση να ανταποδώσει την ευγένεια. Σε μια άλλη συνάντηση, η Άννα φον Πλάντα, η Ελβετίδα εκδότριά της, θυμάται ότι η Χάισμιθ αγνόησε το απλωμένο χέρι της, παρήγγειλε μια μπίρα και βυθίστηκε στη σιωπή.
Η άνοδος και η πτώση της
Η συγγραφέας είχε γεννηθεί το 1921 στο Φορτ Γουόρθ του Τέξας. Το πρώτο της μυθιστόρημα, «Strangers on a Train», κυκλοφόρησε το 1950 και απέκτησε ευρεία αναγνωρισιμότητα χάρη στην κινηματογραφική μεταφορά του από τον Άλφρεντ Χίτσκοκ. Ακολούθησε το «The Price of Salt», μια ιστορία έρωτα ανάμεσα σε δύο γυναίκες, που κυκλοφόρησε με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν και αργότερα επανεκδόθηκε ως «Carol». Το βιβλίο πούλησε ένα εκατομμύριο αντίτυπα. Το 1955 δημοσίευσε τον «Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεϊ», το μυθιστόρημα που καθιέρωσε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους αντιήρωες της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας.
Παρά την επιτυχία της, η σχέση της με την αμερικανική εκδοτική αγορά άρχισε να επιδεινώνεται στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Ο λογοτεχνικός της πράκτορας τής μετέφερε ότι τα βιβλία της θεωρούνταν υπερβολικά λεπτοδουλεμένα και οι χαρακτήρες της υπερβολικά αντιπαθείς για να έχουν εμπορική απήχηση σε εκδόσεις τσέπης.
Το 1984 δεν διέθετε πλέον εκδότη στις ΗΠΑ. Ο Πέντσλερ αποφάσισε να υπογράψει μαζί της συμβόλαιο για έξι βιβλία, δημιουργώντας μάλιστα έναν νέο εκδοτικό οίκο, καθώς η Χάισμιθ δεν ήθελε να χαρακτηρίζεται συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας. Όταν ενημέρωσε την παλιά της επιμελήτρια, Τζόαν Καν, εκείνη τον ρώτησε τι είχε πάθει και συμφώνησε μαζί του αργότερα ότι η συγγραφέας ήταν «ένα τέρας».
Η ευρωπαϊκή υποδοχή της ήταν διαφορετική. Από το 1967 είχε αναπτύξει μια μακρόχρονη σχέση με τον ελβετικό εκδοτικό οίκο Diogenes, ο οποίος ανέλαβε τελικά και τη διαχείριση του λογοτεχνικού της αρχείου. Όταν πέθανε, το 1995, από καρκίνο του πνεύμονα και αναιμία, άφησε πίσω της 56 τόμους ανέκδοτων ημερολογίων, επιστολών και ιστοριών. Τα ημερολόγια αποκάλυψαν με σαφήνεια τον αντισημιτισμό και τον ρατσισμό της. Η φον Πλάντα, στον πρόλογο της έκδοσής τους το 2021, εξήγησε ότι ο εκδοτικός οίκος επέλεξε να μην προβάλει ορισμένες από τις πιο ακραίες απόψεις της, όπως είχε κάνει και όσο εκείνη ζούσε.
Οι προκαταλήψεις της
Οι προκαταλήψεις της, ωστόσο, δεν ακυρώνουν την αξία του έργου της. Ο Γκάρι Φισκέτζον, ο τελευταίος Αμερικανός επιμελητής της, θυμόταν μια γυναίκα με την οποία μπορούσε να συζητήσει χωρίς εντάσεις. Την είχε πάρει για φαγητό στο εστιατόριο Odeon της Νέας Υόρκης και εκείνη παρατηρούσε με ενδιαφέρον τους ανθρώπους γύρω της, σαν να μελετούσε έναν κόσμο που δεν της ανήκε. Μιλούσαν για τα βιβλία τους, για τις γάτες τους, ακόμη και για τον τρόπο με τον οποίο έπρεπε να πίνει κανείς τη γερμανική μπίρα. Η Χάισμιθ μπορούσε να είναι δύσκολη, αλλά δεν ήταν ίδια με όλους όσοι είχαν συναντήσει την οργισμένη και απωθητική πλευρά της.
Η Λιζ Κάλντερ, που την εκπροσωπούσε εκδοτικά στη Bloomsbury στα τελευταία χρόνια της ζωής της, θυμάται μια γυναίκα παράξενη, σχεδόν απροσάρμοστη στις κοινωνικές συναναστροφές. Παρατηρούσε τους ανθρώπους και τα αντικείμενα γύρω της, σχολίαζε τα ρούχα τους και μπορούσε να δείχνει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για έναν παπαγάλο παρά για τους ανθρώπους που κάθονταν στο ίδιο τραπέζι. Είχε, ωστόσο, φίλους στην Αγγλία, στη Γαλλία και στην Ελβετία, ανθρώπους που δεν είχαν καμία σχέση με τη λογοτεχνική της δραστηριότητα.
Η αντίφαση βρίσκεται ίσως στον πυρήνα της ίδιας της Χάισμιθ. Ήταν αγενής και φανατικά προκατειλημμένη, αλλά το έργο της προϋπέθετε μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Για να περιγράψει με τέτοια ακρίβεια τον φόβο, την επιθυμία, τη ζήλια, την υποκρισία και την ηθική αποσύνθεση, έπρεπε να διαθέτει μια ιδιαίτερη ικανότητα παρατήρησης. Όπως επισημαίνει ο εκδότης Ρόμπερτ Γουέιλ, μπορούσε μέσα σε μόλις δώδεκα σελίδες να δημιουργήσει μια ιστορία που άφηνε τον αναγνώστη με την αίσθηση ότι είχε δεχθεί ένα χτύπημα.
Η Χάισμιθ πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου 1995, σε ηλικία 74 ετών. Η κηδεία της συγκέντρωσε ανθρώπους που την είχαν γνωρίσει, αλλά όχι πολλούς από τον εκδοτικό κόσμο. Η εικόνα της παρέμεινε μέχρι τέλους αινιγματική. Όπως και ο Τομ Ρίπλεϊ, η πιο διάσημη δημιουργία της, μπορούσε να κρύβει πίσω από μια φαινομενικά συνηθισμένη επιφάνεια κάτι πολύ πιο σκοτεινό...