Ένας καλλιτέχνης που έγινε πλαστογράφος και πούλησε έργα αξίας δεκάδων εκατομμυρίων, ξεγελώντας κριτικούς, συλλέκτες και τον ίδιο τον Χέρμαν Γκέρινγκ.
- Ο Χαν φαν Μέεγκερεν, ένας πικραμένος καλλιτέχνης, απορρίφθηκε από τους κριτικούς τέχνης για έλλειψη πρωτοτυπίας. Αποφασισμένος να εκδικηθεί, αποφάσισε να αποδείξει την αξία του, δημιουργώντας ένα έργο ισάξιο των μεγάλων Ολλανδών δασκάλων.
- Μετακόμισε στη Γαλλία και μελέτησε εμμονικά τον Βερμέερ. Ανέπτυξε μια ευφυή τεχνική για την παλαίωση των πινάκων, χρησιμοποιώντας ειδικά υλικά και ψήσιμο, ώστε να δημιουργήσει απόλυτα πειστικές ραγδαίες και πατίνα στον καμβά.
- Το πρώτο του πλαστό έργο, το «Δείπνο στους Εμμαούς», αναγνωρίστηκε ως αριστούργημα του Βερμέερ, αποφέροντάς του τεράστια περιουσία. Η πώληση ενός πίνακα στον Χέρμαν Γκέρινγκ οδήγησε στη σύλληψή του μετά τον πόλεμο.
- Για να αποφύγει την κατηγορία της προδοσίας, ζωγράφισε έναν νέο «Βερμέερ» αποδεικνύοντας την απάτη. Στη δίκη του μετατράπηκε σε λαϊκό ήρωα, καθώς είχε γελοιοποιήσει τους Ναζί, και καταδικάστηκε σε ελαφριά ποινή.
Τον Ιούλιο του 1945, ο Χαν φαν Μέεγκερεν έπιασε το πινέλο του από τρίχες ασβού και άρχισε να ζωγραφίζει την τελευταία του πλαστογραφία. Αυτή τη φορά δεν δούλευε για κάποιον πλούσιο συλλέκτη αλλά για να σώσει τη ζωή του. Ο λιπόσαρκος Ολλανδός είχε γίνει μέσα σε μια δεκαετία ο κορυφαίος απατεώνας της Ευρώπης. Ήταν ένας πικραμένος καλλιτέχνης που έγινε πλαστογράφος και πούλησε έργα του αξίας δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων, ξεγελώντας κριτικούς, συλλέκτες και έναν από τους ισχυρότερους άνδρες του ναζιστικού καθεστώτος. Και το είχε κάνει μιμούμενος τον Γιοχάνες Βερμέερ, τον τεχνικά άψογο μάστορα της Χρυσής Εποχής της ολλανδικής ζωγραφικής.
«Δεν ξέρω τίποτα, δεν είμαι ικανός για τίποτα»
Γεννήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 1889 σε μια μικρή κοινότητα έξω από το Ντέβεντερ. Ο πατέρας του, καθηγητής ιστορίας, πολεμούσε κάθε καλλιτεχνική του ροπή: όποτε τον έπιανε να ζωγραφίζει, τον ανάγκαζε να γράφει εκατοντάδες φορές «Δεν ξέρω τίποτα, δεν είμαι τίποτα, δεν είμαι ικανός για τίποτα». Στο σχολείο όμως βρήκε στήριξη. Ο δάσκαλός του, Μπάρτους Κόρτελινγκ, θαυμαστής του Βερμέερ, του έδειξε πώς να φτιάχνει και να αναμειγνύει χρώματα με τον παλιό τρόπο και του ενέπνευσε την πεποίθηση ότι ο ιμπρεσιονισμός ήταν «εκφυλισμένη τέχνη». Ο πατέρας του τον έγραψε σε σχολή αρχιτεκτονικής, εκείνος όμως παρακολουθούσε κρυφά μαθήματα ζωγραφικής και αργότερα πήγε σε σχολή καλών τεχνών, όπου κέρδισε σημαντικά βραβεία.
Το 1915 παντρεύτηκε, απέκτησε παιδί και ανέλαβε θέση διδάσκοντα στη Βασιλική Ακαδημία Τέχνης, με μισθό που μόλις έφτανε για τα στοιχειώδη. Για να τα βγάλει πέρα πουλούσε σκίτσα. Το 1921 σχεδίασε το «Ελαφάκι της πριγκίπισσας Ιουλιανής», που τυπώθηκε σε χιλιάδες αντίτυπα και λεγόταν ότι κρεμόταν σε ένα στα πέντε σπίτια της Ολλανδίας.
Οι κριτικοί όμως δεν τον λογάριαζαν. «Είναι ένας προικισμένος τεχνίτης», έγραφε ένας από αυτούς. «Έχει κάθε αρετή εκτός από την πρωτοτυπία». Ο ευέξαπτος φαν Μέεγκερεν απάντησε με εμπρηστικά κείμενα κατά της μοντέρνας τέχνης και αποφάσισε να αποδείξει ότι μπορούσε να φτιάξει έργο ισάξιο των μεγάλων δασκάλων.
«Αν τα καταφέρεις με τον Βερμέερ, είσαι σπουδαίος»
Μετακόμισε στη Νότια Γαλλία και, από το 1932 έως το 1937, μελέτησε με εμμονή τον Βερμέερ: τις τεχνικές, τα χρώματα, τις πινελιές, ακόμη και την προσωπική του ζωή. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. «Ο Βερμέερ ήταν σχεδόν η μεγαλύτερη "μάρκα" απ' όλες», εξηγεί ο συγγραφέας Έντουαρντ Ντόλνικ. «Αν τα καταφέρεις με τον Βερμέερ, αποδεικνύεις πόσο σπουδαίος είσαι, κι εκεί βρίσκονται και τα λεφτά». Ο ζωγράφος του Ντελφτ είχε αφήσει μόνο 35 επιβεβαιωμένα έργα, και οι ειδικοί πίστευαν ότι τουλάχιστον άλλα 15 είχαν χαθεί.
Ο φαν Μέεγκερεν αγόραζε γνήσιους καμβάδες του 17ου αιώνα, έφτιαχνε μόνος του τα χρώματα και τα πινέλα του και επινόησε ένα ευφυές σύστημα για να γερνάει τη μπογιά: την ανακάτευε με φαινολοφορμαλδεΰδη, έψηνε τον πίνακα στους 100 με 120 βαθμούς Κελσίου, τον τύλιγε σε κύλινδρο για να ραγίσει και τον περνούσε με σινική μελάνη για να αποκτήσει πατίνα. Έμαθε επίσης ότι η πιστή αντιγραφή κάνει τους ειδικούς πιο καχύποπτους, γι' αυτό επέλεξε θέματα διαφορετικά από τα γνωστά του Βερμέερ, κρατώντας μόνο την «υπογραφή» του ύφους του.
Το πρώτο του αριστούργημα, το «Δείπνο στους Εμμαούς», εμπνευσμένο από τον Καραβάτζο, πέρασε μέσω ενός ύποπτου εμπόρου στα χέρια του Αβραάμ Μπρέντιους, του κορυφαίου ειδικού στον Βερμέερ. Ο 83χρονος ιστορικός το χαρακτήρισε στο περιοδικό Burlington Magazine ως, ίσως, το αριστούργημα του Βερμέερ. Η Εταιρεία Ρέμπραντ το αγόρασε για 550.000 γκίλντερ και το δώρισε σε μουσείο του Ρότερνταμ.
«Αν τα πουλούσα φτηνά, θα φαινόταν ότι είναι πλαστά»
Ακολούθησαν δεκάδες εκατομμύρια, ένα αρχοντικό 12 υπνοδωματίων στη Γαλλία, αλκοόλ και υπνωτικά χάπια. Η ποιότητα των πλαστών έπεσε, αλλά κανείς δεν μπορούσε να συγκρίνει, αφού οι γνήσιοι Βερμέερ ήταν κρυμμένοι λόγω του πολέμου. Ως το 1943 είχε συγκεντρώσει περιουσία 30 εκατομμυρίων δολαρίων σε σημερινή αξία, ζούσε στην αριστοκρατική Κάιζερσγκραχτ του Άμστερνταμ και είχε αγοράσει 52 σπίτια και 15 εξοχικά.
Ένας από τους πίνακές του, «Ο Χριστός και η μοιχαλίδα», κατέληξε στα χέρια του Χέρμαν Γκέρινγκ, ο οποίος τον έδωσε σε ανταλλαγή με 137 έργα και τον ανακήρυξε «κόσμημα» της συλλογής του. Όταν οι Σύμμαχοι βρήκαν τον πίνακα σε ένα αλατωρυχείο της Αυστρίας, τα ίχνη οδήγησαν στον φαν Μέεγκερεν, που κατηγορήθηκε ότι πούλησε εθνικό θησαυρό στους Ναζί. «Ο πίνακας στα χέρια του Γκέρινγκ δεν είναι Βερμέερ, όπως νομίζετε, αλλά φαν Μέεγκερεν», δήλωσε στην αστυνομία τον Μάιο του 1945. «Εγώ τον ζωγράφισα».
Κανείς δεν τον πίστεψε, και έτσι πρότεινε να ζωγραφίσει έναν «Βερμέερ» μπροστά σε μάρτυρες. Μέσα σε έξι εβδομάδες ολοκλήρωσε τον «Ιησού ανάμεσα στους διδασκάλους» και η κατηγορία της συνεργασίας με τον εχθρό αποσύρθηκε. Στη δίκη για απάτη, τον Οκτώβριο του 1947, είχε ήδη κερδίσει την κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως τον άνθρωπο που γελοιοποίησε τους Ναζί.
Δείχνοντας το «Δείπνο στους Εμμαούς» ρώτησε: «Χθες αυτός ο πίνακας άξιζε εκατομμύρια. Σήμερα δεν αξίζει τίποτα. Όμως ο πίνακας δεν άλλαξε. Τι άλλαξε;». Όταν ο δικαστής τον ρώτησε αν παραδέχεται ότι πούλησε τα έργα πανάκριβα, απάντησε: «Δεν γινόταν αλλιώς. Αν τα πουλούσα φτηνά, θα ήταν προφανές ότι είναι πλαστά». Η αίθουσα ξέσπασε σε γέλια.
Καταδικάστηκε σε έναν χρόνο φυλάκισης, αλλά δεν πρόλαβε να μπει στη φυλακή: στις 30 Δεκεμβρίου 1947 πέθανε από καρδιακή προσβολή, σε ηλικία 58 ετών. Δημοσκόπηση της ίδιας χρονιάς τον είχε κατατάξει δεύτερο πιο δημοφιλή άνθρωπο της Ολλανδίας, πίσω μόνο από τον νέο πρωθυπουργό. Λίγο πριν πεθάνει, εξήγησε σε δημοσιογράφο από πού ξεκίνησαν όλα: από μια φράση του πατέρα του, ότι ήταν απατεώνας και θα έμενε για πάντα απατεώνας.