Επιστήμονες ερευνούν σήμερα θέματα όπως η μετενσάρκωση και η αθανασία της ψυχής. Όμως η πλειονότητα της επιστημονικής κοινότητας παραμένει επιφυλακτική.
- Ένα ρεύμα επιστημόνων, υποστηριζόμενο από ευπώλητα βιβλία και καταξιωμένους ερευνητές, διερευνά μεταφυσικά ζητήματα όπως ο παράδεισος και η μετενσάρκωση, επικαλούμενο φαινόμενα όπως οι εγγύς θανάτου εμπειρίες και η εμφάνιση ζωής από την άβια ύλη.
- Ο νευροχειρουργός Eben Alexander, μετά από κώμα, περιέγραψε ένα ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή. Υποστηρίζει ότι η εμπειρία του δεν ήταν παραίσθηση, καθώς ο εγκέφαλός του ήταν επιστημονικά ανενεργός και η μαρτυρία του είχε δομή και διαύγεια.
- Η νευροεπιστήμη αντιτείνει πως οι εμπειρίες αυτές εξηγούνται ως αποτέλεσμα νευροβιολογικών διεργασιών σε έναν εγκέφαλο υπό ακραίο στρες, λόγω έλλειψης οξυγόνου και μαζικής απελευθέρωσης νευροδιαβιβαστών, και όχι ως απόδειξη υπερβατικής πραγματικότητας.
- Η κριτική εστιάζει στην έλλειψη πειραματικής αυστηρότητας και στην επιστροφή σε παλιά φιλοσοφικά επιχειρήματα. Οι υποστηρικτές απαντούν ότι οι επικριτές είναι ανενημέρωτοι, δημιουργώντας μια διαμάχη για τα όρια της επιστημονικής μεθόδου και έρευνας.
Τώρα που η διάσημη ισπανίδα τραγουδίστρια Ροζαλία έχει στραφεί... ψυχή τε και σώματι στον μυστικισμό, δεν προκαλεί έκπληξη που μέχρι και η επιστήμη αφήνεται να γοητευτεί από τον Θεό. Επιστήμονες σε όλο τον κόσμο ερευνούν σήμερα θέματα όπως ο παράδεισος, η μετενσάρκωση και η αθανασία της ψυχής. Η πλειονότητα της επιστημονικής κοινότητας παραμένει ωστόσο επιφυλακτική, αμφισβητώντας ακόμα κι αν η επιστημονική μέθοδος είναι κατάλληλη για τέτοια ζητήματα.
Ρεύμα που ανθεί διαδικτυακά και στα βιβλιοπωλεία
Αυτό το ρεύμα επιστημόνων ανθεί διαδικτυακά και στα βιβλιοπωλεία. Για να υποστηρίξουν την ύπαρξη πνεύματος, παραδείσου ή θεότητας, επικαλούνται παρατηρήσεις διαφόρων φαινομένων. Κάποια είναι θεμελιώδη, όπως το εκπληκτικό άλμα από την άβια ύλη στους ζωντανούς οργανισμούς, το οποίο οι μηχανικοί Michel-Yves Bolloré και Olivier Bonnassies χρησιμοποιούν για να υποστηρίξουν την ύπαρξη μιας δημιουργικής νοημοσύνης στο δοκίμιό τους «Θεός. Η επιστήμη. Οι αποδείξεις», που έχει πουλήσει πάνω από 250.000 αντίτυπα στη Γαλλία. Άλλα φαινόμενα είναι πιο ασυνήθιστα ή λιγότερο μελετημένα, όπως παιδιά που θυμούνται προηγούμενες ζωές ή οι λεγόμενες εγγύς θανάτου εμπειρίες, έντονα επεισόδια που αναφέρουν κάποιοι μετά την επιβίωσή τους από απειλητικά για τη ζωή τους συμβάντα, όπως η έξοδος από το σώμα, η διέλευση από ένα τούνελ ή η θέαση ενός έντονου φωτός.
Η μελέτη αυτών των φαινομένων δεν είναι νέα. Οι εμπειρίες αυτές ερευνώνται από τη δεκαετία του 1970, ξεκινώντας από το έργο του ψυχιάτρου Raymond Moody, ενώ πριν από δεκαετίες ο ψυχίατρος Ian Stevenson είχε καταγράψει υποτιθέμενες αναμνήσεις προηγούμενων ζωών που στηρίζουν την ιδέα της μετενσάρκωσης.
Σήμερα βρισκόμαστε σε μια περίοδο έξαρσης, πιθανότατα συνδεδεμένη με μια ευρύτερη αναβίωση της πνευματικότητας, που έχει πολλαπλασιάσει τα βιβλία στο θέμα και κάνει τους συγγραφείς τους viral κάθε φορά που εμφανίζονται σε κάποιο podcast.
Δεν είναι όλοι περιθωριακοί, ανάμεσα στους υποστηρικτές συγκαταλέγονται κορυφαίοι ερευνητές όπως ο καρδιολόγος Valentín Fuster, βραβευμένος με το Βραβείο Πριγκίπισσας των Αστουριών για την Επιστημονική και Τεχνική Έρευνα, ο οποίος έγραψε τον πρόλογο στο «Εγώ και υπερσυνείδηση» του χειρουργού Manuel Sans Segarra, ο οποίος έχει σημαντική καριέρα στο πανεπιστημιακό νοσοκομείο Bellvitge. Ο νομπελίστας φυσικός Robert W. Wilson, που τιμήθηκε για την ανακάλυψη της υπολειμματικής ακτινοβολίας που επιβεβαίωσε τη Μεγάλη Έκρηξη, έγραψε τον πρόλογο στο βιβλίο των Bolloré και Bonnassies.
«Ένα πραγματικό ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή»
Ένας από τους πρωτεργάτες αυτής της πρόσφατης... επιστημονικής έξαρσης ήταν το «Proof of Heaven» του 2012, βιβλίο του αμερικανού νευροχειρουργού Eben Alexander, ο οποίος δίδαξε δεκαπέντε χρόνια στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ. Τον Νοέμβριο του 2008 μια βακτηριακή μηνιγγίτιδα τον έριξε σε κώμα για μια εβδομάδα. Όταν ξύπνησε, περιέγραψε αυτό που ερμηνεύει ως «ένα πραγματικό ταξίδι στη μετά θάνατον ζωή».
Η μαρτυρία του περιλαμβάνει τα στοιχεία που περιγράφουν πολλοί ασθενείς, μια εμπειρία εξωσωματικής προβολής, έξοδος και άνοδος του σώματος, συναντήσεις με φωτεινές οντότητες ή νεκρούς συγγενείς, καθώς και μια στιγμιαία αλλά πλήρη ανασκόπηση της ζωής του, τυλιγμένη σε μια διαύγεια, γαλήνη και αγάπη ασυνήθιστης έντασης.
Για τον Alexander, η εμπειρία αυτή δεν μπορεί να ήταν παραίσθηση, όπως αυτές που προκαλούν κάποιες ψυχοδραστικές ουσίες, υποστηρίζοντας πως μια εμπειρία τέτοιας έντασης δύσκολα θα μπορούσε να παραχθεί όταν βασικές περιοχές του εγκεφάλου ήταν ανενεργές, όπως συνέβαινε στη δική του περίπτωση κατά τη διάρκεια του κώματος.
Προσθέτει πως, κατά τη γνώμη του, υπάρχουν σαφείς διαφορές ανάμεσα σε μια εγγύς θανάτου εμπειρία, δομημένη, σταθερή στη μνήμη και με διαρκείς επιπτώσεις, και σε μια παραίσθηση, χαοτική και αποσπασματική, που αφήνει ελάχιστα ίχνη. «Η μετά θάνατον ζωή έχει αποδειχθεί πέρα από κάθε αμφιβολία από επιστημονική άποψη. Το πρόβλημα είναι ότι κάποιοι δεν ενδιαφέρονται αρκετά ώστε να ενημερωθούν», λέει ο επιστήμονας μέσω τηλεδιάσκεψης.
Αυτοί που αμφισβητούν τέτοιες αφηγήσεις
Άλλες μελέτες, ωστόσο, έχουν αμφισβητήσει την ερμηνεία αυτού του φαινομένου ως απόδειξη μιας υπερβατικής πραγματικότητας. Μια από αυτές είναι η μελέτη της νευροεπιστήμονα Charlotte Martial από το Πανεπιστήμιο της Λιέγης, που δημοσιεύτηκε πέρυσι στο περιοδικό Nature Reviews Neurology. Εκεί, οι συγγραφείς προτείνουν ένα μοντέλο που ενσωματώνει δεκαετίες έρευνας και εξηγεί τις εγγύς θανάτου εμπειρίες ως αποτέλεσμα μιας αλυσίδας νευροβιολογικών διεργασιών σε έναν εγκέφαλο υπό ακραίο στρες.
Παράγοντες όπως η έλλειψη οξυγόνου, η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα και οι μεταβολές στην ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου πυροδοτούν νευρωνική υπερδραστηριότητα και μαζική απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών ικανή να παράγει έντονες, συνεκτικές και συναισθηματικά βαθιές εμπειρίες.
Πέρα από αυτή τη μελέτη, ένα βασικό πρόβλημα στη μελέτη των εμπειριών αυτών είναι πως συμβαίνουν σε μια άυλη διάσταση, έξω από τον χώρο και τον χρόνο, κάτι που τα τοποθετεί εκτός εμβέλειας των επιστημονικών εργαλείων. Η επιστημονική μέθοδος βασίζεται σε φαινόμενα που μπορούν να παρατηρηθούν, να μετρηθούν και να αναπαραχθούν.
«Θα μπορούσαμε να αποδείξουμε πως αυτοί οι άνθρωποι είδαν κάτι, όχι πως αυτό το κάτι υπήρχε πραγματικά», εξηγεί τηλεφωνικά στην El Pais ο ισπανός φιλόσοφος και θεολόγος Carlos Blanco. Το γεγονός ότι κάτι δεν μπορεί να παρατηρηθεί δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει, διευκρινίζει, «υπάρχει μια τάξη του είναι και μια τάξη του γιγνώσκειν και αυτά τα δυο δεν είναι το ίδιο πράγμα».
Μέρος της επιστήμης συνάγει μη παρατηρήσιμες αιτίες από έμμεσες μετρήσεις, όπως συμβαίνει με τα ηλεκτρόνια, που δεν τα βλέπουμε άμεσα αλλά μέσα από τις επιδράσεις τους, ή με τις μαύρες τρύπες, των οποίων η ύπαρξη συνάγεται από το πώς επηρεάζουν τη γύρω ύλη και το φως.
Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης διαφορά, εξηγεί ο φιλόσοφος της επιστήμης Óscar Teixidó, τα ηλεκτρόνια ή οι μαύρες τρύπες δεν παρατηρούνται άμεσα, αφήνουν όμως μετρήσιμα και συνεπή ίχνη στην ύλη. Αντίθετα, μια συνείδηση έξω από τον χωροχρόνο δεν αφήνει κανένα ίχνος. «Όχι μόνο είναι μη παρατηρήσιμη, αλλά βρίσκεται και σε άλλο επίπεδο ύπαρξης», λέει.
Ο Blanco υποστηρίζει πως ορισμένες από τις υποτιθέμενες επιστημονικές αποδείξεις για την ύπαρξη Θεού δεν είναι παρά επιστροφή σε παλιά φιλοσοφικά επιχειρήματα. Η συλλογιστική ξεκινά από ένα παρατηρήσιμο αποτέλεσμα, το γεγονός ότι το σύμπαν έχει νόμους, τάξη και σταθερές τόσο λεπτομερώς ρυθμισμένες που φαίνονται προετοιμασμένες να υποστηρίξουν τη ζωή, και κινείται αντίστροφα προς μια αιτία, τον Θεό, όπως έκανε ο Θωμάς Ακινάτης.
Από το αποτέλεσμα όμως, υποστηρίζει ο Blanco, δεν μπορεί κανείς να συναγάγει την αιτία, κάτι που η λογική ονομάζει πλάνη επιβεβαίωσης του επακόλουθου. Το ίδιο αποτέλεσμα επιδέχεται διαφορετικές εξηγήσεις, και τίποτα στην απλή παρατήρηση δεν επιτρέπει να κρίνει κανείς ποια είναι αληθινή.
«Όλα θα μπορούσαν να είναι αποτέλεσμα τύχης, ή το σύμπαν να είναι απλώς έτσι, αιώνιο, ή να υπάρχουν άλλα σύμπαντα, πολυσύμπαντα. Ο Θεός είναι μια πιθανή αιτία, φυσικά, αλλά υπάρχουν κι άλλες. Πώς αποφασίζεις ποια είναι σωστή αν δεν υπάρχουν παρατηρήσεις ή πειράματα;» αναρωτιέται.
Μια ακόμα σημαντική κριτική αφορά την πειραματική αυστηρότητα και την ανάγκη εφαρμογής επαρκώς απαιτητικών μεθοδολογικών προτύπων. Σύμφωνα με τον Teixidó, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια «διανοητική οπισθοδρόμηση» που έχει οδηγήσει στην παραμέληση καθιερωμένων αρχών, όπως η αποφυγή προκαταλήψεων, η δυσπιστία απέναντι σε ανεκδοτολογικά στοιχεία και η αντίσταση σε προϋπάρχουσες πεποιθήσεις.
«Το πρόβλημα είναι ότι δεν εφαρμόζονται εξονυχιστικά φίλτρα αυστηρότητας. Όταν είσαι απαιτητικός, πολλές από αυτές τις έρευνες καταλήγουν σε τρία πράγματα: αθώες συγχύσεις, σκόπιμα λάθη ή απλούς μύθους», λέει.
«Αντιεπιστημονικό και ανήθικο»
Από την άλλη πλευρά, ο Álex Gómez-Marín, ανώτερος ερευνητής στο Ινστιτούτο Νευροεπιστημών και κύριος επιστήμονας του ισπανικού Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας, ο οποίος αφηγείται στο βιβλίο του «Η επιστήμη του τελευταίου κατωφλιού» τη δική του εμπειρία, υποστηρίζει πως όσοι αμφισβητούν την έλλειψη πειραματικής αυστηρότητας είναι στην πραγματικότητα ανενημέρωτοι.
«Αυτού του είδους οι ειδικοί λένε πάντα, εν ονόματι της επιστήμης, ότι ξέρουν πως δεν είναι αλήθεια, ενώ στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουν. Κι αυτό έχει βάλει πολλά εμπόδια στην έρευνα και έχει κάνει πολλούς ανθρώπους που βιώνουν αυτά τα φαινόμενα να νιώθουν ανόητοι, τρελοί και μόνοι. Αυτό είναι αντιεπιστημονικό και ανήθικο», λέει.
Μπροστά σε αυτή τη διαμάχη, αξίζει να θυμηθούμε τον πρόλογο που έγραψε ο Albert Einstein το 1930 για το «Mental Radio», βιβλίο του συγγραφέα Upton Sinclair αφιερωμένο στην τηλεπάθεια. Ο πατέρας της σχετικότητας δεν αποδέχτηκε τα πειράματα του Sinclair ως αποδεδειγμένα, αντίθετα, τα θεωρούσε πέρα από ό,τι θα μπορούσε να συλλάβει ένας φυσικός επιστήμονας.
Δεν τα απέρριψε όμως εντελώς, θεωρούσε τον Sinclair έναν σχολαστικό παρατηρητή, του οποίου «η καλή πίστη και η αξιοπιστία δεν μπορούν να αμφισβητηθούν», και υποστήριζε πως αν τα αποτελέσματα αυτά δεν οφείλονταν σε τηλεπάθεια αλλά σε κάποια ασυνείδητη επιρροή ενός μυαλού σε ένα άλλο, το φαινόμενο θα είχε ούτως ή άλλως μεγάλο ψυχολογικό ενδιαφέρον. Ούτε ευπιστία ούτε απόρριψη, μόνο περιέργεια και αυστηρότητα.