Το A Clockwork Orange (Το Κουρδιστό Πορτοκάλι) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Anthony Burgess, είναι μια από τις πιο αμφιλεγόμενες ταινίες όλων των εποχών.
Με τις ωμές σκηνές βίας και τη σκοτεινή ματιά πάνω στην ελεύθερη βούληση και τον κοινωνικό έλεγχο, προκάλεσε από την αρχή σφοδρές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Αρχικά, η ταινία έλαβε στη Βρετανία χαρακτηρισμό «μόνο για άνω των 18», δηλαδή πλήρη απαγόρευση για ανηλίκους.
Παρότι συχνά λέγεται πως «απαγορεύτηκε», στην πραγματικότητα αποσύρθηκε το 1973 με πρωτοβουλία του ίδιου του Κιούμπρικ, ο οποίος τότε ζούσε στην Αγγλία. Η οικογένειά του είχε δεχτεί απειλές θανάτου, ενώ ο βρετανικός κίτρινος Τύπος συνέδεε διαρκώς την ταινία με περιστατικά νεανικής βίας.
Λίγο μετά την κυκλοφορία της, καταγράφηκαν αρκετά εγκλήματα που αποδόθηκαν στο φιλμ: ομάδα ανδρών επιτέθηκε σε 17χρονη στην περιοχή Lancashire τραγουδώντας Singing in the Rain, αντιγράφοντας σκηνή της ταινίας, ενώ ένας 16χρονος καταδικάστηκε για τη δολοφονία ηλικιωμένου αστέγου, λέγοντας ότι είχε εμπνευστεί από αυτή. Άλλος ανήλικος επιτέθηκε σε παιδί φορώντας λευκή φόρμα και καπέλο, μιμούμενος την εμφάνιση του Alex.
Ο δικηγόρος της Met Police, Mike Purdy, αναφέρει ότι οι υποθέσεις έγιναν γνωστές ως «Clockwork Orange defenses», καθώς πολλοί προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν την ταινία ως δικαιολογία.
Παράλληλα, αρκετά δημοτικά συμβούλια χρησιμοποίησαν παλαιούς νόμους για να απαγορεύσουν τοπικά την προβολή της, με τον δήμαρχο του Hastings να δηλώνει επισήμως ότι η ταινία προσβάλλει τη δημόσια αιδώ και ενδέχεται να υποκινήσει εγκλήματα.
Ωστόσο, οι νόμοι Cinematograph Acts του 1909 και 1952 έδιναν στους τοπικούς δημοτικούς συμβούλους την εξουσία να σταματούν την προβολή ταινιών που θεωρούσαν προκλητικές, και ορισμένοι συμβούλιο είχαν ήδη απαγορεύσει την ταινία. Ο Κιούμπρικ αποφάσισε να ενεργήσει με πλήρη απαγόρευση.
Η άποψη του Κιούμπρικ
Ο Κιούμπρικ απέρριπτε αυτές τις κατηγορίες. Η χήρα του, Κριστιάν, στο βιβλίο «The Complete Kubrick», λέει: «Ο Στάνλεϊ ένιωσε πολύ προσβεβλημένος και πληγωμένος».
Σε συνεντεύξεις του τόνιζε ότι τα βίαια εγκλήματα διαπράττονται από άτομα με ήδη αντικοινωνική συμπεριφορά και όχι από «κανονικούς ανθρώπους που διαφθείρονται από τις ταινίες», παρομοιάζοντας τη δημόσια υστερία με τα «κυνήγια μαγισσών» του Σάλεμ.
Στις ΗΠΑ, η ταινία χρειάστηκε μόλις 30 δευτερόλεπτα περικοπών (μια σκηνή οργίου και ομαδικού βιασμού) για να αλλάξει ηλικιακή κατάταξη. Στη Βρετανία όμως, η πίεση των tabloids ήταν αμείλικτη, προαναγγέλλοντας την εποχή των λεγόμενων «video nasties», έναν όρο που χρησιμοποιήθηκε τη δεκαετία του ’80 για ταινίες υπερβολικής βίας και τρόμου, οι οποίες θεωρήθηκαν επικίνδυνες για το κοινό και οδηγήθηκαν σε μαζικές απαγορεύσεις.
Πότε επέστρεψε η ταινία στους βρετανικούς κινηματογράφους
Παρότι αποσύρθηκε από τις αίθουσες, συνέχισε να προβάλλεται στο εξωτερικό, ενώ τη δεκαετία του ’90 ανέβηκε ακόμη και θεατρική διασκευή από τη Royal Shakespeare Company.
Το A Clockwork Orange επέστρεψε επίσημα στους βρετανικούς κινηματογράφους το 2000, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Κιούμπρικ.
Σήμερα θεωρείται κλασικό έργο που εξακολουθεί να θέτει δύσκολα ερωτήματα: μέχρι πού φτάνει η ευθύνη του καλλιτέχνη; Πότε η κοινωνία ψάχνει αποδιοπομπαίους τράγους και πόσο εύκολα ο φόβος μπορεί να φιμώσει την τέχνη;